15/01/2024
ДУНЁНИНГ ИШЛАРИ қиссасидан
ХИЁНАТ
Ҳали мактабга қатнамасдим. Маҳалламиздан икки чақиримча нарида аллақандай болалар уйи бор эди. Катта болаларнинг айтишига қараганда, ўша ерда тез-тез кино бўлиб тураркан. Бир куни акаларим қўшни болалар билан пичир-пичир қилишаётганини эшитиб қолдим:
- Эшитдингларми, бугун кино келармиш.
- Уруш кино экан.
Акаларим кинога борса, мен қараб турармидим.
- Мен ҳам бораман, - дедим қайсарлик билан.
- Бўпти, борасан. Айтган ишларимизни ҳаммасини қилсанг, оборамиз.
Шу куни нима юмуш буюришса, оёғим олти, қўлим етти бўлиб югуриб юрдим. Ёнғоққа боғлаб қўйилган эчкини икки марта суғордим, ҳовлидаги супага тўшалган бўйра устига ёйилган туршакларни қуш таламасин деб қўриқлаб ўтирдим... Ҳатто рогаткамнинг резинкасини узиб, укамга иштонбоғ қилиш учун бердим.
Кечқурун қулоғимни динг қилиб турган эдим, кўчада қўшни болалар чақириб қолишди. Акаларимга эргашиб югурдим. Акамнинг Дамин деган ўртоғи мени кўриб сўради:
- Сен қаёққа?
- Кинога! - дедим ишонч билан.
Дамин ўйланиб қолди.
- Бўлмаса, ботинкангни кийиб чиқ, - деди оёғимга қараб.
Ҳаммамиз ялангоёқ эдик.
- Ботинкани нима қиламан?
- Девордан ошиб тушамиз, билдингми! - Бирдан Даминнинг жаҳли чиқиб кетди. - Қоровул қувласа, янтоқзордан қоча оласанми? Чоп, кийиб чиқ! Биз кутиб турамиз.
Отилиб ҳовлига кирдим.
Ойим чўнқайиб ўтириб, эчки соғаётган экан. Ўтирган жойида шу саратонда ботинка нимага керак бўлиб қолганини суриштирди.
- Керак! Керак! - дедим нафасим тиқилиб. Ойимнинг жавобини ҳам кутмай бостирмага югурдим. Эски лаш-лушлар қалашиб ётган сандиқни кавлаштириб, пошнаси қийшайиб кетган ботинкамнинг бир пойини топдим. Аксига олиб иккинчиси йўқ эди. Ҳаммаёқни ағдар-тўнтар қилиб ташладим. Мана, ниҳоят иккинчиси ҳам топилди. Икки пой ботинкани икки қўлимда ушлаганча кўчага чопдим. Чиқсам... Акаларим ҳам, болалар ҳам йўқ. Мени кутишга ваъда берган Дамин ҳаммани бошлаб кетганини тушундим. Ялангоёқ тупроқ сачратганча катта кўчага югурдим. Йўқ, ҳаммаёқ жимжит эди...
Ҳовлига қайтиб кирдиму ботинкаларни ерга улоқтирганча йиғлаб юбордим. Илгари ҳеч қачон бунақа алам билан йиғламаган бўлсам керак, ойим қўрқиб кетди.
- Нима бўлди? - деди тепамга келиб.
- Мени алдашди!
- Ким, нимага?
- Алдашди! Алдашди! - Бошқа гап айтолмасдан нуқул шу сўзларни қайтарар, ер тепиниб йиғлар эдим.
- Алдашди! Алдашди!
Ойим сут ҳиди анқиб турган қўллари билан пешонамни силади.
- Қўявер, ўғлим. Баъзан шунақаси ҳам бўп туради. - У бир зум жимиб қолди-да, секин қўшиб қўйди. - Фақат ўзинг бунақа қилмагин, хўпми?..Тўртинчи синфда ўқиётганимда яна бир воқеа бўлди. Бир синфда ўқийдиган, бир партада ўтирадиган ўртоғим бор эди. Унинг дадаси урушдан қаҳрамон бўлиб келган, ўзининг оти ҳам Қаҳрамон эди. Отаси қаҳрамон бўлгани учунми, ўқитувчилар уни яхши кўришарди. Мактабимиз ҳовлисида ёнғоқ кўп бўларди. Катта танаффусда ўқитувчиларнинг кўзини шамғалат қилиб, ёнғоқ қоқардик. Фақат иссиқхона ёнидаги ёнғоққа кесак отишга ҳеч ким журъат қилмас, ойна синса, оқибати яхши бўлмаслигини билардик. Бир куни катта танаффусда Қаҳрамон ўша ёққа бошлаб қолди.
- Қўйсанг-чи, - дедим унинг қўлидан тортиб. - Теплицанинг ойнаси синади.
- Шунақа қўрқоқмисан! - Қаҳрамон кулди. - Бундай қиламиз. Сен қараб турасан. Мен қоқаман. Ўқитувчи кўриниб қолса, ҳуштак чаласан.
Ёнғоқ, ҳеч қоқилмагани учун бўлса керак, ғуж-ғуж бўлиб ётарди. Қаҳрамон бир кесак отгандаёқ ўнтачаси дув этиб тўкилди. У икки чўнтагини тўлдириб олди-да, каттароқ кесакни олиб, яна отди. Бу сафар мўлжали хато кетди шекилли, қарс этган товуш эшитилди. Теплица ойнаси чил-чил синди. Нима бўлганини англаб етгунимча, Қаҳрамон лип этиб ғойиб бўлди. Шу пайт биров қўлимдан маҳкам ушлаб тортди. Қарасам, синф раҳбаримиз. Мактабдаги энг баджаҳл ўқитувчи шу эди. Қўрқиб кетдим.
- Нима қилдинг? - деб сўради у дарғазаб бўлиб.
- Ҳеч нима, - дедим товушим титраб.
У қўлимни қўйиб юбормай, судраб кетди. Ўқитувчилар хонасига олиб борса керак, деб баттар қўрқиб кетдим. Бироқ у идорага эмас, синфимизга етаклаб кирди. Қий-чув қилаётган болалар бир зумда жимиб қолишди. Ўқитувчи парталар орасидан етаклаб ўтиб мени доска олдига турғазиб қўйди. Секин Қаҳрамонга қарадим. Бегуноҳгина бўлиб деразага қараб ўтирибди.
- Ўртоқларингни олдида айт! - деди синф раҳбаримиз дона-дона қилиб. - Ҳозир нима қилдинг?
- Ҳеч нима, - дедим ерга қараб.
- Теплицани ким синдирди?
- Билмайман.
- Билмайсанми? - Ўқитувчи қаҳр билан овозини баландлатди. - Бўлмаса, Пушкин тош отдими?
Томоғимга бир нима тиқилиб турар, гапирсам йиғлаб юборишимни билар эдим.
- Ким?! - деди ўқитувчи баттар ғазабланиб.
Лабимни тишлаганча бош чайқадим.
- Мана бу, - деди у бармоғини менга нуқиб, - қилғилиқни қилиб қўйиб, тоняпти. - Унинг овози бирдан пасайди. - Болалар, унинг ёнғоққа тош отганини ҳеч ким кўрмадими?
Илтижо билан ўртоқларимга қарадим. Ҳамма жимжит эди.
- Сен-чи? - деди ўқитувчи овози товланиб. - Сен ҳам кўрмадингми, Қаҳрамон?
Қаҳрамон секин ўрнидан турди.
- Кўрдим, - деди минғиллаб. - Ўзи отди.
Кўз ўнгим қоронғилашиб кетди. Унинг нима деяётганини яхши эшитмасдим. Фақат битта гап қулоғим остида жаранглаб турарди: «Кўрдим, ўзи отди».
- Хайрият! - ўқитувчи бош силкиди. - Орангларда ҳеч бўлмаса битта мард бор экан. Ўтир. Қаҳрамон. - У менга юзланиб давом этди. - Сен ёлғончисан! Ёлғончи бўлганинг учун қўрқоқсан. Дадангга бориб айт, ҳозироқ ойнани жойига келтириб қўйсин.
Кўзимга ёш қуйилиб келар, бутун синфга, бутун мактабга эшиттириб ҳайқиргим келарди: «Мен эмас, ўзи отди, ўзи синдирди! Ишонмасанглар чўнтагини қаранглар!» Шундай дегим келарди-ю, негадир овозим чиқмасди. Синфдан отилиб чиқиб кетдим. Кўчага чиққандан кейингина йиғлаб юбордим. Уйга келиб энтика-энтика ҳаммасини ойимга айтиб бердим. Ойим бошимни силаганча, оҳиста юпатди:
- Қўявер, ўғлим. Баъзан шунақаси ҳам бўлади. Фақат ўзинг унақа қилма. Кўрдингми, ёлғон гапиргани учун ўртоғингни ёмон кўряпсан. Агар ёлғон гапирсанг сениям ҳамма ёмон кўриб қолади...Студент эдим. Фариштадек гўзал, фариштадек покиза бир қизни севиб қолдим. Ой сутдек ёруғ нур сочган оқшомлари узоқ сайр қилардик. Бизнинг «ўз» хиёбонимиз, «ўз» анҳоримиз, «ўз» скамейкамиз бор эди. Кейин... негадир у мендан ўзини олиб қочадиган бўлиб қолди. Хаёл суради, кўзини яширади...
Айбим нималигини билолмасдим. Ҳасратимни энг яқин дўстимга айтардим. Дўстим билан танаффус пайтлари тўрт тийинлик студентлик сомсасини бўлишиб ердик. Пахтага, ҳашарга чиққанда, бир косада шўрва ичардик, бизникига келганида бир кўрпада ётардик. Дўстим онамни «ойи» деб атар эди. Ойим ҳам уни «бешинчи ўғлим», дерди. Шундай қилиб, ҳамма сирларимни шу дўстимга айтардим. Дўстим ишнинг кўзини биладиган йигит эди. «Қўяверинг, - дерди у юпатиб, - қизларнинг шунақа ноз-фироғи бўлади. Нимага ноз қилаётганини ўзиям билмайди. Сиз индамай юраверинг, бир куни ўзи бош эгиб келади...» Дўстим тўғри айтарди. Мен энди оқшом сайллари ўрнига кутубхонада ўтирадиган бўлдим.
Имтиҳонлар яқинлашиб қолган эди. Бир куни қироатхона ёпилгунча ўтирдим. Кўчага чиқдиму ўша ўзимизнинг хиёбондан ўтгим келди. Илиқ ёз оқшоми эди. Осмонда тўлин ой покиза нур сочар, юлдузлар хушчақчақ порлар, боғ устида шабада шодон шивирлар эди. Сув бўйидаги ўзимизнинг скамейкага яқин келдим. Келдиму жуда таниш, жуда жарангдор кулгини эшитиб, таққа тўхтадим. Бу кулгини бир чақирим наридан ҳам танир эдим. Ичимда бир нима узилиб кетгандек бўлди. Худди ўша жойда, яқиндагина мен билан ўтирган скамейкада ўша қиз ўтирарди. Менинг ўрнимда эса... дўстим ўтирар, қизнинг елкасидан қучиб, кўксига тортар, қиз эса ундан ўзини олиб қочгандек бўлар, менинг бағримда қандай кулган бўлса, унинг қучоғида ҳам шундай ғамза билан жилпанглар эди... Одам бир йўла ҳам муҳаббатидан, ҳам дўстидан айрилиб қолса оғир бўларкан... Уйга қайтдиму ҳовли ўртасидаги супага мук тушиб ётиб олдим. Ҳозир ҳеч кимни, ҳатто онамни ҳам кўришга кўзим йўқ эди. Анча ётдим. Бир маҳал кўча эшик томонда дўстимнинг овози келди:
- Ассалому алайкум, ойи!
Ғазабдан бутун вужудим қалтирар, аммо ўрнимдан туролмас, ойимнинг у билан айланиб-ўргилаб кўришганини эшитиб ётар эдим.
Кейин унинг хушчақчақ товуши эшитилди:
- Ия, бизнинг ўртоққа нима бўлди?
Билмайман, сакраб туриб башарасига мушт туширдимми ё устимга эгилганида уриб юбордимми... Шуниси эсимдаки, у сўлаги сачраб кетган лабини артиб қандайдир ғайритабиий, беҳаё илжайди-да, индамасдан чиқиб кетди. Нарироқда ойим карахт бўлиб турарди. Негадир мадорим қуриб яна ётиб қолдим. Осмонда хоин ой кезар, беҳаё илжайганча ҳаром нурини сочар, хиёнаткор юлдузлар хоинларча кўз қисишар, хиёнаткор шамол хоинона қиқир-қиқир кулар эди.
Бир маҳал тепамга онам келди. Ўзимни ухлаётганга солиб кўзимни чирт юмиб олдим. У анчагача ёнимда ўтирди-ўтирди-да, секин пичирлади:
- Қўявер, ўғлим, баъзан шунақаси ҳам бўлиб туради. Фақат сен...
Гапининг давомини эшитмадим. Эшитишни хоҳламасдим ҳам. «Нима мен?! - дедим хаёлан хитоб қилиб. - Мен нима қилай? У кўзинг бу кўзингни ўяман деса, энг сирдош кишиларинг хиёнат қилса, дўстинг хиёнат қилса, нима қилиш керак?! Биров хиёнатни шунчаки касбга айлантириб олгани учун, биров ишини битириб олиш учун, биров ҳасад қилгани учун хиёнат қилаверадими? Шунинг учун бу дунёни ёлғончи дунё дейишадими? Ундай бўлса, яшашнинг нима маъниси қолди?! Қани айтинг, нимага ишониш керак, кимга ишониш керак?»
Юрагим гурсиллаб урганча хаёлан шундай деб ҳайқирдим. Бироқ вужудимни ўртаган саволларга жавоб тополмасдим. Онам эса жимгина пешонамни силаб ўтирар, қўллари билинар-билинмас титраётганини сезиб турардим. Шунда тўсатдан яна ёш болага айланиб қолдим. Ўшанда акамнинг ўртоғи алдаб кетганида, синфдош ўртоғим туҳмат қилганда... онамнинг юпатишларига овунгандек... Қалбимнинг зулмат босган қайсидир бурчагида ожиз, аммо ишончли бир нур йилт этди. «Онанг-чи, онанг ҳеч қачон хиёнат қилдими сенга! Бирон марта, ақалли бир марта хиёнат қилдими? Ҳар ким ҳар кимнинг кўзига чўп солиши мумкин, ҳар ким ҳар кимга хиёнат қилиши мумкин. Фақат она ўз боласига ҳеч қачон хиёнат қилмайди. Эҳтимол, инсон ҳаётининг шунча йиллардан буён давом этиб келаётгани шундандир».
Онамнинг билинар-билинмас титраб турган қўлларини тутдиму секин лабимга босдим.
