18/08/2026
CÁNH CỔNG VOI PHỤC MANG TÊN MỘT SĨ QUAN PHÁP: BÍ ẨN SAU “PAGODE BALNY” Ở HÀ NỘI
Một cánh cổng cổ ở Hà Nội, một viên sĩ quan Pháp tử trận, một cậu bé Việt Nam đứng dưới gốc cây và một dòng chữ viết tay trên bức ảnh hơn một thế kỷ tuổi. Thoạt nhìn, tất cả chỉ là một khung cảnh bình yên. Nhưng càng nhìn kỹ, càng có nhiều câu hỏi xuất hiện: Vì sao một địa danh ở Hà Nội lại được gọi bằng tên một sĩ quan Pháp? Vì sao vị trí một người Việt đứng bên đường lại được ghi chú cẩn thận? Và điều gì đã xảy ra tại nơi này vào ngày 21 tháng 12 năm 1873? Đằng sau khung cảnh tĩnh lặng ấy là một câu chuyện về cuộc xung đột tại Bắc Kỳ, về sự hiện diện của quân Pháp và những lực lượng bản địa đứng lên chống lại sự mở rộng của ngoại bang.
Năm 1885, Hà Nội xuất hiện trong một bức ảnh với vẻ bình lặng đến khó tin. Một cánh cổng cổ, những hàng cây và một vài con người tạo nên khung cảnh tưởng như chẳng có gì đặc biệt. Thế nhưng bức ảnh lại mang một cái tên rất đáng chú ý: “pagode Balny”. Chỉ vài chữ ngắn ngủi ấy đã mở ra một câu chuyện quay ngược hơn mười năm, về một thời kỳ Bắc Kỳ trở thành nơi diễn ra những cuộc đối đầu dữ dội giữa lực lượng Pháp và các lực lượng chống lại sự can thiệp, chiếm đóng từ bên ngoài.
Năm 1873, quân Pháp dưới quyền Francis Garnier tiến ra Bắc Kỳ. Với người Pháp, đó là một phần trong quá trình mở rộng ảnh hưởng và quyền kiểm soát tại Việt Nam. Nhưng với người Việt, sự xuất hiện của một lực lượng quân sự nước ngoài trên lãnh thổ của mình lại là một vấn đề hoàn toàn khác. Đất nước đang đứng trước sức ép từ bên ngoài, và tại nhiều nơi, các lực lượng chống Pháp đã tìm cách ngăn chặn bước tiến ấy. Chính trong bối cảnh đó, ngày 21 tháng 12 năm 1873 trở thành một dấu mốc đặc biệt.
Francis Garnier bị lực lượng Cờ Đen phục kích và tử trận. Cùng thời điểm ấy có Balny d’Avricourt, một sĩ quan Pháp trẻ tuổi. Sau khi Garnier bị hạ, Balny được ghi nhận là đã cưỡi ngựa đuổi theo lực lượng Cờ Đen. Ông tiến về phía một khu vực có người mặc áo trắng làm dấu. Nhưng phía trước không phải là một con đường an toàn. Đó là khu vực đã được bố trí phục kích.
Tiếng súng vang lên từ phía trên. Balny bị thương, ngã xuống và dựa vào một gốc cây. Sau đó, lực lượng Cờ Đen tiến đến và ông tử trận. Một cuộc truy đuổi ngắn ngủi đã kết thúc, nhưng dấu vết của sự kiện ấy lại tồn tại lâu hơn rất nhiều so với những người trực tiếp tham gia.
Hơn mười năm sau, người Pháp vẫn ghi nhớ địa điểm này. Trên bức ảnh cổ xuất hiện dòng chữ: “Lieux historiques du Tonquin. Entrée de la pagode Balny près d'Hanoï.” Có thể hiểu là “Những địa danh lịch sử ở Bắc Kỳ. Cổng vào chùa Balny gần Hà Nội.”
Nhưng điều khiến bức ảnh trở nên đặc biệt không chỉ nằm ở cái tên Balny. Người ghi chú còn đánh dấu một chi tiết rất nhỏ: cậu bé Việt Nam đứng dưới gốc cây đầu tiên bên trái được dùng làm mốc để xác định nơi Balny đã ngã xuống.
Hãy thử hình dung khoảnh khắc ấy. Một cậu bé đứng bên đường, có thể hoàn toàn không biết rằng vị trí mình đang đứng lại gắn với một sự kiện mà người Pháp coi là đáng ghi nhớ. Phía sau cậu là cánh cổng cổ. Những hàng cây vẫn đứng yên. Không còn tiếng súng, không còn cảnh truy đuổi, nhưng mặt đất ấy đã từng chứng kiến một cuộc đối đầu giữa những lực lượng có mục tiêu hoàn toàn khác nhau.
Và chính ở đây, cách nhìn lịch sử trở nên quan trọng.
Nếu chỉ nhìn từ những tư liệu do phía Pháp để lại, địa điểm này có thể được nhớ đến như nơi một sĩ quan Pháp tử trận. Nhưng nếu đặt sự kiện vào hoàn cảnh lịch sử Việt Nam thế kỷ XIX, chúng ta sẽ thấy một bức tranh rộng hơn. Đây là thời kỳ quân Pháp từng bước mở rộng hoạt động quân sự và ảnh hưởng tại Việt Nam, trong khi nhiều lực lượng người Việt và lực lượng bản địa tìm cách chống lại sự xâm nhập ấy.
Đối với người Việt, vấn đề không chỉ là một trận giao tranh hay số phận của một viên sĩ quan. Đó còn là câu chuyện về chủ quyền. Khi một lực lượng từ bên ngoài tiến vào lãnh thổ, sự phản kháng của người dân bản địa trước hết xuất phát từ mong muốn bảo vệ quê hương và quyền tự quyết của chính mình.
Bởi vậy, cái tên “pagode Balny” ngày nay có thể được nhìn theo một cách khác. Nó không chỉ nhắc đến một người đã tử trận. Nó còn vô tình trở thành dấu tích của một giai đoạn mà Hà Nội và Bắc Kỳ trải qua những biến động lớn, khi đất nước phải đối diện với sức ép ngày càng mạnh từ thực dân Pháp.
Điều thú vị là cánh cổng vẫn còn đó, trong khi cái tên gần như đã biến mất khỏi đời sống Hà Nội. Tên gọi có thể thay đổi, cảnh vật có thể đổi thay, nhưng câu chuyện phía sau địa điểm ấy vẫn còn khả năng được tìm lại qua những tư liệu cũ.
Bức ảnh được lưu giữ trong tư liệu của Société de Géographie tại Paris, với dấu ngày tháng 15/06/1888, và phiên bản ngày nay đã được chuyển màu. Nó không chỉ cho chúng ta thấy một góc Hà Nội xưa. Nó còn cho thấy cách người Pháp thời đó lựa chọn những địa điểm mà họ muốn ghi nhớ và gắn chúng với câu chuyện của quá trình hiện diện tại Bắc Kỳ.
Có lẽ điều đáng suy ngẫm nhất nằm ở chỗ: cùng một địa điểm nhưng ký ức lịch sử có thể rất khác nhau.
Với người Pháp, nơi này gắn với Balny và một người lính đã tử trận.
Với góc nhìn của lịch sử Việt Nam, đó lại là một dấu tích nằm trong giai đoạn đất nước phải đối mặt với sự xâm nhập và áp đặt từ một thế lực ngoại bang.
Một cánh cổng không thể kể câu chuyện của riêng mình. Chính con người và lịch sử đã trao cho nó những lớp ý nghĩa khác nhau.
Hơn một thế kỷ đã trôi qua. Không còn những đoàn quân xuất hiện trên đường phố Hà Nội như năm xưa. Không còn cái tên “pagode Balny” quen thuộc trong các tư liệu đời thường. Nhưng cánh cổng vẫn nhắc chúng ta rằng Hà Nội từng trải qua những năm tháng đầy biến động, và độc lập, chủ quyền chưa bao giờ là điều tự nhiên mà có.
Lịch sử của một dân tộc không chỉ được tạo nên bởi những người chiến thắng hay những nhân vật nổi tiếng. Nó còn được lưu giữ trong những địa danh nhỏ bé, những gốc cây, những cánh cổng và cả những bức ảnh tưởng như bình thường.
Và khi nhìn lại cánh cổng Voi Phục hôm nay, có lẽ điều đáng nhớ nhất không phải là cái tên “Balny” đã từng xuất hiện trên một bức ảnh cổ, mà là câu chuyện lớn hơn phía sau nó: một đất nước từng đứng trước sức ép của ngoại bang, và những con người trên mảnh đất ấy đã tìm cách bảo vệ quê hương, chủ quyền và bờ cõi của mình.
Bởi thời gian có thể làm phai màu một bức ảnh, xóa đi một cái tên và thay đổi cảnh vật. Nhưng ký ức về một dân tộc từng đứng lên bảo vệ đất nước thì vẫn có thể được tìm thấy, đôi khi chỉ từ một cánh cổng cổ và một dòng chữ nhỏ bé còn sót lại trên tấm ảnh hơn một trăm năm tuổi.
