18/07/2026
là đầu vào của tư duy, nhưng viết mới là lúc tư duy được hình thành
Trong chuỗi bài viết về Nuôi dưỡng trẻ trong thời đại AI, tôi đã nhiều lần chia sẻ rằng điều chúng ta cần chuẩn bị cho con không phải là khả năng ghi nhớ thật nhiều kiến thức. Khi tri thức đã trở nên quá dễ tiếp cận và AI có thể trả lời gần như mọi câu hỏi, điều làm nên sự khác biệt của một con người sẽ là khả năng hiểu vấn đề, suy nghĩ độc lập và diễn đạt được điều mình nghĩ. Đó cũng là lý do tôi luôn khuyến khích cha mẹ đọc sách cùng con, bởi đọc không chỉ giúp trẻ biết nhiều hơn mà còn giúp mở rộng vốn từ, khả năng tưởng tượng và thế giới nội tâm.
Nhưng càng làm việc với trẻ và phụ huynh, tôi càng nhận ra rằng đọc mới chỉ là một nửa của quá trình. Nửa còn lại, cũng là phần thường bị bỏ quên nhất, chính là viết.
Nhiều cha mẹ rất chăm đầu tư cho việc đọc. Con có giá sách riêng, có thẻ thư viện, có những buổi đọc sách cuối tuần. Đó là một điều rất đáng quý. Thế nhưng cũng chính những cha mẹ ấy lại tâm sự với tôi rằng: "Con đọc rất nhiều nhưng đến khi cô giáo giao viết cảm nhận thì chỉ ngồi cắn bút." Có bé kể vanh vách nội dung câu chuyện, nhưng khi được hỏi "Con thích điều gì nhất?" hoặc "Nếu là con, con sẽ làm gì?", câu trả lời thường chỉ là "Con không biết."
Điều đó khiến nhiều người nghĩ rằng con đọc chưa đủ. Thực ra, rất có thể con đang thiếu một bước quan trọng hơn: biến những điều đã đọc thành suy nghĩ của chính mình.
Có một hình ảnh tôi thường dùng để giải thích với phụ huynh. Đọc giống như ăn, còn viết giống như tiêu hóa. Chúng ta có thể ăn rất nhiều món ngon, nhưng cơ thể chỉ thực sự nhận được dinh dưỡng khi thức ăn được tiêu hóa. Việc đọc cũng vậy. Một cuốn sách chỉ thật sự trở thành một phần của con khi con biết kể lại, biết đặt câu hỏi, biết so sánh với trải nghiệm của mình và cuối cùng là biết diễn đạt lại bằng lời của chính mình.
Điều này cũng phù hợp với những gì khoa học giáo dục đã chỉ ra trong nhiều năm qua. Các nghiên cứu về học tập cho thấy việc truy xuất lại kiến thức (retrieval practice) và diễn đạt lại bằng ngôn ngữ của chính người học giúp ghi nhớ sâu hơn nhiều so với chỉ đọc đi đọc lại. Khi trẻ phải kể lại hoặc viết lại điều mình hiểu, não bộ buộc phải sắp xếp thông tin, tìm mối liên hệ và lựa chọn từ ngữ. Chính quá trình đó mới làm cho việc học trở nên bền vững.
Một nhóm nghiên cứu của nhà tâm lý học giáo dục Steve Graham cũng tổng hợp hàng trăm nghiên cứu về dạy viết và cho thấy viết không chỉ là kết quả của việc học, mà còn là một phương tiện để học. Khi trẻ thường xuyên viết về điều mình đọc hoặc điều mình trải nghiệm, khả năng đọc hiểu, tư duy và thành tích học tập ở nhiều môn cũng được cải thiện. Nói cách khác, viết không phải phần việc đến sau khi học xong; viết là một phần của quá trình học.
Có lẽ người lớn chúng ta cũng từng trải qua điều tương tự. Chúng ta đọc một cuốn sách và thấy rất hay. Gấp sách lại, ta có cảm giác mình đã hiểu. Nhưng một tuần sau, khi ai đó hỏi: "Cuốn sách ấy nói về điều gì?", chúng ta lại lúng túng. Cảm giác vẫn còn, nhưng ý tưởng thì không còn rõ nữa. Chỉ khi phải viết một bài chia sẻ, ghi vài dòng vào sổ tay hay kể lại cho người khác nghe, chúng ta mới nhận ra mình thật sự hiểu đến đâu. Chính việc viết đã buộc chúng ta phải suy nghĩ sâu hơn.
Trẻ em cũng vậy. Một đứa trẻ có thể đọc hết một câu chuyện trong mười lăm phút. Nhưng điều giúp câu chuyện ấy ở lại lâu hơn không phải là đọc thêm một lần nữa, mà là dành thêm mười phút để nói về điều mình thích, điều mình thắc mắc, điều mình đồng ý hay không đồng ý, rồi thử viết lại bằng ngôn ngữ của mình. Đó là lúc việc đọc chuyển thành tư duy.
Trong thời đại AI, điều này lại càng trở nên quan trọng. AI có thể giúp chúng ta viết một đoạn văn rất nhanh. Nhưng AI không thể thay con quyết định điều gì đáng nói, điều gì đáng giữ lại sau một cuốn sách hay điều gì con thực sự tin là đúng. Nếu trẻ không có thói quen suy nghĩ và diễn đạt, các em rất dễ trở thành người tiêu thụ thông tin nhiều hơn là người tạo ra ý tưởng.
Có một thực tế mà tôi thường gặp khi làm việc với phụ huynh. Nhiều gia đình chỉ bắt đầu quan tâm đến việc viết khi con lên lớp Ba hoặc lớp Bốn, lúc bài tập làm văn xuất hiện nhiều hơn. Khi ấy, điều đầu tiên cha mẹ nhìn thấy là một trang giấy trắng và một đứa trẻ ngồi rất lâu không viết được gì. Ba mẹ nghĩ con lười hoặc thiếu vốn từ. Con thì nghĩ mình học dở văn. Nhưng nếu nhìn lại cả quá trình, chúng ta sẽ thấy vấn đề xuất hiện từ sớm hơn rất nhiều. Con đã được đọc, nhưng chưa được hướng dẫn cách nghĩ sau khi đọc. Con đã nghe rất nhiều câu chuyện, nhưng hiếm khi được kể lại bằng lời của chính mình. Con đã có ý, nhưng chưa từng được chỉ cách biến ý thành câu.
Vì vậy, điều tôi muốn chia sẻ trong chuỗi bài tiếp theo không phải là cách giúp con viết những bài văn thật hay hay đạt điểm cao. Điều tôi quan tâm hơn là giúp con hình thành một quá trình rất tự nhiên: đọc một câu chuyện, suy nghĩ về câu chuyện ấy, diễn đạt điều mình nghĩ và viết ra bằng chính ngôn ngữ của mình. Khi quá trình đó diễn ra đều đặn, trẻ không chỉ viết tốt hơn mà còn đọc sâu hơn, hiểu kỹ hơn và dần dần hình thành khả năng tư duy độc lập.
Đó cũng là lý do tôi tin rằng đọc và viết không phải là hai kỹ năng tách rời. Đọc giúp trẻ gặp gỡ thế giới của người khác. Viết giúp trẻ xây dựng thế giới của chính mình. Và trong một thời đại mà thông tin ngày càng nhiều nhưng khả năng suy nghĩ độc lập ngày càng quý giá, có lẽ món quà lớn nhất cha mẹ có thể trao cho con không chỉ là một tình yêu với sách, mà còn là sự tự tin để cất lên tiếng nói của chính mình.
