25/07/2026
Có Nên Dành Khu Hàng Rào Là Phần Phòng Hộ Cho Vườn Rừng?
Cho đến đầu tháng 10 năm ngoái thì mình vẫn đinh ninh câu trả lời cho câu hỏi này là "có". Trồng cây gỗ đa dạng sát hàng rào là điều mình làm khi mới bắt đầu cho cả 2 khu vườn rừng Vạt Muồng nhỏ. Lúc đó hiểu biết hạn hẹp của mình là hàng rào nên là vùng phòng hộ. Trồng và dưỡng cây gỗ đa tầng tán ở sát khu hàng rào, cách 1m trở vào để vừa là vùng che chắn cho cả khu vườn vừa là nơi mình lấy sinh khối và cũng là nơi nương trú của những sự sống lẫn các bên hợp tác chăm sóc khu vườn.
Thực tế là cây gỗ lớn lên xoè tán rộng rất nhanh, mới năm thứ 3 đã phủ sang vườn hàng xóm. Ở Vạt Muồng 1, mình may mắn nhận được sự ủng hộ của các bác hàng xóm, “nếu cần thì tỉa bớt cành là được”, hàng xóm nói khi mình bày tỏ về lo ngại về cây gỗ sát hàng rào khi lớn lên sẽ lấn tán sang vườn bác. Những bạn cây có thân giòn như Muồng đen lại dễ gãy đổ hay bật gốc khi gặp gió to hoặc bão. Hàng xóm tốt bụng của mình đã cứ để đứa Muồng gãy đổ sang bên đất nhà bác ấy cho đến khi gặp mình để thông báo và hỏi ý kiến trước khi chặt giúp.
Hàng xóm ít gặp ở Vạt Muồng 2 thì có thể nghĩ rằng họ cũng đang giúp mình làm thoáng hàng rào nên liên tục chặt ngang cây hàng rào giữa 2 nhà, cành cây chặt xuống đè gãy gần hết ngọn Lõi Thọ và những cây mình dưỡng đang mơn mởn ở năm thứ 2 mình trồng sát hàng rào. Cả 2 nhà đều ở xa vườn nên ít có dịp gặp nhau để mình trao đổi mà hiểu nhau hơn. Mình đã phải nhờ bác hàng xóm khác nhắn giúp về tình hình cây bên mình bị gãy ngọn và nếu cần cứ phát phần hàng rào bên họ, còn phần cây mọc thẳng ở giữa và bên mình cứ để mình quản lý.
Chưa kể là người xung quanh có xu hướng hiểu lầm rằng mình không cần sinh kế, trồng cây để thành rừng tự nhiên thì họ cứ vào săn bắt hái lượm như nơi để hoang. Thành ra, mình càng dễ bị hiểu lầm là sống khác người, sự sống trong vườn có nguy cơ ít được bảo vệ và phần không can thiệp dành cho những bên hợp tác chăm sóc khu vườn dễ bị làm phiền.
Lần họp Rơm vào đầu tháng 10 năm ngoái, được học lớp thiết kế vườn rừng cơ bản của bác Châu thì mình vỡ oà thêm nhiều điều, trong đó quan trọng nhất là phần cấu trúc của rừng tự nhiên. Nghe bác giảng và nhớ lại những lần mình thực tế đi xuyên những ngọn núi còn hoang sơ hoặc rừng tự nhiên của những khu bảo tồn, quả thật phần lõi rừng chưa bao giờ ở phần ngoài cùng. Cây gỗ có thể xoè tán ra 10-20m, ít nhất nên trồng cây gỗ lâu năm cách hàng rào 10-20m. Ở giữa đất muốn làm gì thì làm, phần bên ngoài hãy trồng những cây sinh kế giống người xung quanh, hai bác nhà Vườn Mai nhắc nhở kinh nghiệm này và cũng đã được bao anh chị em đi trước chia sẻ lại. Bức tranh về khu vườn rừng đã rõ ràng trong sự hiểu biết hạn hẹp của mình từ đây. Biết ơn!
Theo đó mỗi khu vườn mình dành ra phần rừng phòng hộ ở vị trí ít ảnh hưởng đến hàng xóm xung quanh nhiều nhất, là trung tâm cho đến phần cao nhất của khu vườn và phần lõi rừng thuộc về khu này. Chủ đích để một khoảnh không can thiệp, ở vị trí ít bị làm phiền bởi người xung quanh nhất từ quan sát thực tế khi nhận vườn, dành cho những bên hợp tác chăm sóc khu vườn.
Vùng phòng hộ sẽ được gieo hoặc trồng thêm cây gỗ đa dạng, đặc biệt là cây gỗ lâu năm. Đó là phần sinh thái sẽ không hoặc ít bị can thiệp về mặt lâu dài và mình hiểu phần vườn mà mình trồng xen cây sinh kế lẫn mọi sự sống nương nhờ trong vườn sẽ được che chở từ phần này. Phần thấp hơn cho đến hàng rào xung quanh, mình trồng cây tiên phong trước rồi túc tắc trồng thêm cây sinh kế, bao gồm cây gỗ lâu năm đa dạng - trồng cây dưới tán rừng là điều mình thường nói về khi người xung quanh hỏi mình trồng cây gì.
Hàng rào mình trồng thêm những loại cây mọc thẳng, chiều cao vừa phải và dễ cắt tỉa để quản lý như Thiết mộc lan, Mật gấu, xen cỏ Vetiver bên cạnh cây cỏ có sẵn. Tuỳ vào thực tế phần ranh giới, loại cây hàng xóm trồng hay là đường đi công cộng để giữ lại cây cho phù hợp. Phía trong hàng rào mình trồng thêm Dã quỳ, Keo dậu, Muồng, Săng, vv để có thêm sinh khối bên cạnh những cây tiên phong khác. Ngoài ra, mình nhận thấy tích cực trao đổi với hàng xóm lấy ý kiến của họ trước khi làm gì đó ở hàng rào và những người xung quanh về cách mình làm nông để hiểu nhau hơn và tìm ra sự cân bằng chung cũng rất cần thiết cho hành trình này.
Giữ lại toàn bộ cây cỏ có sẵn trên đất, những cây bụi không chỉ là nguồn sinh khối tuyệt vời mà còn là ngôi nhà lý tưởng che chắn cho những bạn gỗ/cây sinh kế được trồng thêm bên cạnh trong hành trình chăm dưỡng khu vườn xanh giàu trở lại.
Trong dự định của mình có chừa phần nhỏ để gieo lúa đồi và hoa màu ở phần thấp và tương đối bằng phẳng ở chân đồi. Như vậy thì trong vườn, các phần sẽ nuôi dưỡng nhau và cùng nhau chăm sóc cho đất đai. Lấy việc dưỡng đất, tôn trọng sự bình đẳng của vạn vật và công nhận các bên hợp tác cùng chăm sóc khu vườn làm trọng tâm. Vì đất đai nuôi dưỡng mọi sự sống nương nhờ trên đó, con người là một phần của tự nhiên và các vị thần nâng đỡ chúng sinh.
Ảnh: Biết ơn các bạn cây hàng rào đã sống khoẻ qua mùa khô hạn rồi dù mình trồng cuối mùa mưa năm ngoái hoặc đầu mùa mưa nhưng rất ít mưa năm nay!
