27/08/2026
VỀ LẠI ĐẤT TUY PHƯỚC – HÀNH TRÌNH TÌM VỀ DẤU XƯA CỦA MỘT NHÀ KHOA BẢNG
Có những chuyến đi không đơn thuần là một hành trình về địa lý. Đó là hành trình trở về với ký ức, tìm lại những dấu tích đã nằm im trong dòng chảy thời gian; là hành trình đi tìm những con người, những câu chuyện và những tài liệu tưởng chừng đã bị thời gian phủ mờ.
Sáng ngày 26 tháng 8 năm 2026, đoàn chúng tôi lên xe, rời thành phố Quy Nhơn, đi về phía Tuy Phước – vùng đất cách trung tâm thành phố khoảng 20 km, một vùng đất giàu truyền thống văn hóa, lịch sử và khoa bảng.
Điểm đến của đoàn là nhà bác Đỗ Tấn Hoàn, tại thôn Thành Tín, xã Tuy Phước, tỉnh Gia Lai, để tiếp cận, trao đổi và tìm hiểu về những tài liệu cổ mà gia đình đã gìn giữ qua nhiều thế hệ, đặc biệt là những sắc phong liên quan đến cụ Đỗ Tấn Bằng (1833–1886), nguyên quán thôn Thành Tín, huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định. Ngay từ những câu chuyện đầu tiên, chúng tôi cảm nhận được rằng phía sau những tờ giấy cũ, những sắc phong đã nhuốm màu thời gian là cả một câu chuyện dài về một con người, một gia đình và một vùng đất.
MỘT NHÀ KHOA BẢNG CÓ KHÍ TIẾT
Theo những tư liệu và lời kể được gia đình lưu truyền, cụ Đỗ Tấn Bằng (1833–1886) là người có học vấn, từng bước trưởng thành trên con đường khoa cử và làm quan dưới triều Nguyễn.
Năm 1855, cụ đỗ Cử nhân. Tuy nhiên, sau khi đỗ đạt, cụ không lập tức ra làm quan mà đến năm 1869 cụ lên kinh thi hội và tự nguyện ra làm quan Tu thư tại phủ Tuy Lý Công được ban Hàm Lâm viện Điển tịch Trật chánh Bát phẩm.
Đến năm 1874, cụ được ban hàm Hàn lâm viện Tu soạn, trật Tòng lục phẩm. Trong quá trình công tác, chức vụ cao nhất mà cụ từng đảm nhiệm là Thông Phán tỉnh Nghệ An. Những chức hàm và chức vụ ấy cho thấy con đường học hành, khoa cử và quá trình làm quan của cụ Đỗ Tấn Bằng không chỉ gắn với quê hương Tuy Phước mà còn trải dài qua nhiều địa phương trong một giai đoạn lịch sử đầy biến động.
GIỮ TRỌN KHÍ TIẾT GIỮA THỜI CUỘC BIẾN ĐỘNG
Năm Tự Đức thứ 27, khi xảy ra loạn giặc Man ở vùng hai nguồn Trà Vân – Chí Đốc, cụ Đỗ Tấn Bằng được điều về làm Bang biện. Đây là giai đoạn tình hình xã hội có nhiều biến động, đất nước đứng trước những thử thách lớn. Theo lời kể được lưu truyền trong gia đình, trong hoàn cảnh ấy, cụ Đỗ Tấn Bằng đã không chịu cộng tác, giúp sức cho thực dân Pháp, dù phải chịu sức ép từ những người có thế lực đương thời, trong đó có Nguyễn Thân, người giữ chức Sơn phòng xứ Ngãi Định. Chức vụ cuối cùng cụ đảm nhiệm là Quyền Huấn đạo huyện Tuy Phước, trật Chánh bát phẩm.
Những năm tháng cuối đời của cụ gắn với một câu chuyện đầy bi tráng. Theo truyền kể, vì không chịu đầu quân, không chịu làm quan cho Pháp, cụ bị truy cứu và phải lánh nạn vào Phú Yên. Cụ mất tại đó vào năm 1886. Một cuộc đời của một nhà khoa bảng – từ người đỗ Cử nhân, từng bước bước vào chốn quan trường – cuối cùng lại khép lại trong những năm tháng đầy biến động của đất nước. Nhưng có lẽ, điều còn lại sau cùng không phải là phẩm hàm hay chức tước. Điều còn lại chính là khí tiết của một người trí thức trước thời cuộc.
MỖI NGƯỜI HỌC TRÒ MỘT CỤC ĐÁ – DỰNG NÊN NGÔI MỘ CHO THẦY
Sau khi cụ mất tại Phú Yên, về sau những người học trò từng được cụ Đỗ Tấn Bằng dạy dỗ, trong đó có nhiều người đã thành đạt, đã tìm cách cải táng cụ về núi Thổ Sơn, thôn Quảng Tín. Ngôi mộ của cụ không lớn. Nhưng câu chuyện về ngôi mộ ấy lại khiến chúng tôi vô cùng xúc động. Theo lời kể được truyền lại từ thế hệ trước, khi cải táng cụ, mỗi người học trò cầm theo một cục đá, cùng góp lại để đắp nên ngôi mộ cho người thầy của mình. Mỗi người một cục đá. Nhỏ bé thôi, nhưng khi những cục đá ấy được góp lại, đã làm nên một ngôi mộ – cũng như những tình cảm của bao thế hệ học trò đã góp lại, tạo nên một dấu ấn không thể phai mờ về người thầy năm xưa. Một người thầy đã khuất, nhưng nghĩa tình thầy trò vẫn còn sống mãi.
Trong bối cảnh thực dân Pháp còn truy xét, gia đình không dám công khai nhiều thông tin về phần mộ của cụ, bởi lo sợ mộ phần có thể bị quật phá. Theo lời kể của gia đình, cụ cũng không có nhiều đất đai, tài sản riêng. Phần đất đai về sau có được phần nhiều là do học trò dành tặng. Khi còn sống, cụ chủ yếu ở trên đất công. Có lẽ chính sự thanh bạch ấy càng làm cho hình ảnh cụ trở nên đặc biệt. Một nhà khoa bảng đỗ đạt, từng giữ những chức vụ trong triều đình, nhưng không để lại cho hậu thế những tài sản vật chất lớn lao. Thứ cụ để lại chính là chữ nghĩa, đạo làm người và những thế hệ học trò và chính những người học trò ấy đã trở thành những người gìn giữ ký ức về thầy.
NHỮNG TỜ SẮC PHONG – NHỮNG MẢNH GHÉP CỦA LỊCH SỬ
Đối với người làm công tác lưu trữ, được tiếp cận những sắc phong, tài liệu cổ như thế là một niềm vui và cũng là một trách nhiệm. Những tờ giấy đã ngả màu theo thời gian không đơn thuần là những hiện vật cổ. Mỗi dòng chữ, mỗi nét mực, mỗi dấu son đều có thể mang trong mình những thông tin quý giá về một con người, một gia đình, một địa danh, một thời kỳ lịch sử. Qua những tài liệu ấy, chúng ta có thể tìm hiểu thêm về thân thế, sự nghiệp của các nhân vật lịch sử; về chế độ khoa cử, quan chức dưới triều Nguyễn; về đời sống xã hội và truyền thống văn hóa của từng vùng đất.
Bởi vậy, việc sưu tầm tài liệu trong nhân dân có ý nghĩa vô cùng quan trọng. Có những tài liệu không nằm trong các kho lưu trữ, mà được gìn giữ âm thầm trong từng gia đình. Có thể đó là một tờ sắc phong được gói cẩn thận qua nhiều thế hệ, có thể là một văn bản cũ đã ố màu, có thể là một cuốn gia phả, một bức thư, một tấm bằng, hay đơn giản chỉ là câu chuyện được ông bà kể lại cho con cháu. Tất cả đều có thể trở thành những mảnh ghép quý giá giúp chúng ta hiểu hơn về lịch sử quê hương.
ĐI TÌM KÝ ỨC – GÌN GIỮ CHO MAI SAU
Chuyến đi về thôn Thành Tín lần này để lại trong chúng tôi nhiều cảm xúc. Chúng tôi không chỉ được tiếp cận với những tài liệu quý mà còn được lắng nghe một câu chuyện về một nhà Nho, về một người thầy và về những thế hệ học trò đã dành cho thầy sự kính trọng, biết ơn ngay cả khi người đã đi xa.
Hơn một thế kỷ đã trôi qua, thời gian có thể làm giấy mực phai màu, có thể làm những ký ức dần xa, nhưng những câu chuyện có giá trị vẫn được con cháu gìn giữ và kể lại và hôm nay, chúng tôi có cơ hội trở về nơi ấy, lắng nghe, ghi nhận và tìm cách sưu tầm những tư liệu quý để đưa những giá trị ấy đến gần hơn với cộng đồng. Bởi công việc lưu trữ đôi khi không bắt đầu từ những kho lưu trữ lớn.
Nó bắt đầu từ một căn nhà nhỏ;
Từ một người dân sẵn lòng chia sẻ;
Từ một tờ giấy cũ được gìn giữ qua nhiều thế hệ;
Và từ một câu chuyện tưởng như đã ngủ quên trong ký ức;
Mỗi chuyến đi là một lần chúng tôi được đi tìm quá khứ;
Mỗi tài liệu được sưu tầm là một mảnh ghép được đưa trở về với lịch sử;
Mỗi câu chuyện được ghi lại là một phần ký ức được trao lại cho thế hệ mai sau;
Rời thôn Thành Tín, chúng tôi mang theo không chỉ những thông tin, những tư liệu quý mà còn mang theo một cảm xúc khó quên về vùng đất Tuy Phước – nơi những dấu xưa vẫn còn hiện diện trong từng gia đình, từng câu chuyện và trong ký ức của những người dân quê. Xin trân trọng cảm ơn gia đình bác Đỗ Tấn Hoàn đã dành thời gian đón tiếp, chia sẻ và đồng hành cùng đoàn trong hành trình tìm kiếm, tiếp cận và sưu tầm những tư liệu quý về cụ Đỗ Tấn Bằng.
Một chuyến đi – một câu chuyện – một con người – một dấu xưa được tìm về và hành trình ấy vẫn sẽ tiếp tục…
Tiếp tục trên những nẻo đường đi tìm ký ức, để gìn giữ những giá trị của quá khứ cho hôm nay và mai sau.
(Sau đây là một số hình ảnh quá trình sưu tầm tài liệu)
