http://www.exploringwomanhoodfoundation.com/

Exploring Womanhood Foundation, Nagpur (2026)

18/08/2026

100 Rangers. 100 Safety Siren Torches.
One Mission: Protecting Our Protectors 🌿

Forest Rangers are the true frontline guardians of our forests and wildlife. They patrol through challenging terrain, often during the day and night, facing unpredictable weather, difficult conditions and the risk of encounters with wild animals.

Recent incidents in Gondia and other parts of Maharashtra and India remind us that ranger safety must be a priority.

As a small step towards the safety and welfare of our frontline forest staff, Exploring Womanhood Foundation has distributed 100 lightweight rechargeable safety torches with sirens to forest rangers in Navegaon Nagzira Tiger Reserve, Maharashtra. 🌳🐅

🔦 Why this safety device?

It is:
✅ Ultra-lightweight & compact — easy to carry in the palm
✅ Easy to attach — can be clipped/hung to a shirt, trousers or gear
✅ Loud emergency siren — a quick press produces a powerful sound that may help alert nearby wildlife and create a safety response
✅ Built-in torch — useful during night patrolling
✅ Rechargeable & long-lasting — no need for repeated battery replacement
✅ Simple to operate — designed for quick use during field situations

For a ranger walking alone through a forest at night, even a small safety tool can make a meaningful difference.

We are deeply grateful to Field Director Piyusha Jagtap and Divisional Forest Officer Atul Deokar for their continuous support, cooperation and encouragement. Our interaction with the dedicated rangers of Navegaon Nagzira further strengthened our commitment to their safety and welfare. ❤️

🌿 Support Our Rangers “Guardians’ Safety Fund” 🌿

We invite individuals, organisations and CSR partners to join us in this initiative.

You can support the Guardians’ Safety Fund by:
🔦 Donating safety Siren torches/equipment for forest rangers
💚 Contributing financially towards ranger welfare and safety initiatives
🤝 Supporting future field-safety and welfare programs

Every contribution can help us protect those who protect our forests.

📞 For support & donations: +91 75076 22777

Exploring Womanhood Foundation

For Nature.
For Wildlife.
For the Women and Men Who Protect Them.
"Rangers"

Exploring Womanhood Foundation

15/08/2026

🇮🇳 Happy Independence Day! 🇮🇳

Celebrating the greatness, strength and spirit of India—a nation of diversity, wisdom, courage and endless possibilities. ✨

Proud of India. Proud to be Indian. 🇮🇳❤️

— Exploring Womanhood Foundation

14/08/2026

🐻 Exploring the World of the Malayan Sun Bear! 🌿

Join the National Bear Conservation Network Webinar Series for an insightful session on the Ecology and Conservation of the Malayan Sun Bear (Helarctos malayanus) in Dampa Tiger Reserve, Mizoram.

🎙️ Speaker: Dr. Sushanto Gouda
Postdoctoral Fellow, Mizoram University | Wildlife Trust of India

Discover the fascinating ecology, challenges and conservation efforts surrounding one of Asia’s most elusive bears. 🌳🐾

📅 14 August 2026
⏰ 5:00 PM IST
📍 Online Webinar

Let’s learn, connect and strengthen our commitment to bear conservation and India’s rich wildlife heritage. 💚

Exploring Womanhood Foundation

12/08/2026

Where Every Elephant Has a Story and Every Forest Guard Has a Duty 🐘

Anchetty Range,
Hosur Forest Division,
Tamil Nadu Forest Department, India

Deep inside the forests of Tamil Nadu, in the Anchetty Range of Hosur Forest Division, lives a remarkable population of wild elephants.

Here, conservation is not merely a policy written on paper.
It is a responsibility lived every day in the forest.

With more than 450 elephants in the landscape, every movement matters, every herd, every calf, every water source, every corridor and every encounter with people requires careful monitoring and protection.

Behind this conservation effort stands an entire team of dedicated forest personnel who patrol the forests, monitor elephant movements, respond to conflict situations and work tirelessly to ensure that both wildlife and local communities remain safe.

At the heart of this field-level conservation effort is:

D. Arulkumar
Forest Range Officer
Anchetty Range, Hosur Forest Division
Tamil Nadu Forest Department

His work reflects what frontline conservation truly means being present in the field, understanding the landscape, responding to challenges and standing between wildlife and the many threats it faces.

The Hosur landscape is ecologically important for elephants. The Tamil Nadu Forest Department recognises Hosur as part of an important elephant landscape, while the Government of India’s Project Elephant, launched in 1992, focuses on protecting elephants, their habitats and corridors and reducing human–elephant conflict.

Elephants move across landscapes that increasingly intersect with roads, farms and human settlements. In the Hosur region, the Forest Department has been strengthening monitoring and early-warning systems to reduce human–elephant conflict. Recent reports from the Anchetty landscape show herds, including calves, continuing to move through the forests and adjoining roads.

And this is where the dedication of frontline forest staff becomes invaluable.

Conservation is not accomplished by one officer alone.

It is achieved by the collective commitment of Range Forest Officers, Foresters, Forest Guards, watchers, veterinarians, field staff and senior officers. The people who spend long hours in the forest so that elephants can continue to walk their ancient paths.

The story of Anchetty reminds us of something important:

When we protect an elephant, we are not protecting only one species.
We are protecting forests, water sources, corridors, biodiversity and the ecological balance that sustains us all.

🌿 To the Forest Staff who walk where others fear to go.
🐘 To the people who protect those who cannot speak for themselves.
🙏 To the guardians of the wild, Thank you.

Because behind every protected elephant is a team of people who chose to protect its right to remain wild.

Exploring Womanhood Foundation

10/08/2026

🦁 A LIONESS IN UNIFORM, GUARDING THE LIONS OF GIR! 🌿

On World Lion Day – 10 August, we celebrate not only the majestic Asiatic Lion, but also the women and men who dedicate their lives to protecting this extraordinary species.

Today, we are proud to introduce a Lioness of Gir — a Range Forest Officer from Gir, Gujarat, working on the frontline of wildlife conservation. 👩‍✈️🌳🦁

Gir is globally renowned as the last remaining wild home and source population of the Asiatic Lion (Panthera leo persica). Once pushed to the brink of extinction, the species has made a remarkable conservation recovery through decades of protection, habitat management and the support of local communities.

And today, conservation is being carried forward to the next generation.

🌱 As part of the World Lion Day celebrations, the Forest Officers and staff of Gir are engaging with the little champions of conservation through awareness and educational activities helping children discover the world of lions, understand the importance of forests and wildlife, and become future guardians of nature.

Because conservation is not only about protecting a species today…

It is about inspiring a generation to protect it tomorrow. 💚

From the forest floor to the classroom,
from the frontline to young minds
the Lioness of Gir is creating a legacy of conservation. 🦁👩‍✈️🌿

✨ Celebrating Gir. Celebrating its Asiatic Lions. Celebrating the women who protect them. Celebrating the little champions who will carry the legacy forward.

Exploring Womanhood Foundation

09/08/2026

Amazon पासून भारतातील आदिवासी आणि जंगलांपर्यंत -
जागतिक आदिवासी दिन — ९ ऑगस्ट २०२६
आज रविवार असल्याने जागतिक स्थरावर उद्या म्हणजे १० ऑगस्टला हा दिवस सर्व ठिकाणी साजरा करणार आहेत.

गडचिरोली, पेंच, ताडोबा, मेळघाट, नवेगाव नागझिरा, मेघालय, गुजरात, केरळ, भारत, आफ्रिका ते अमेरिका अशा भागातील आणि सोबतच अनेक वेगवेगळ्या आदिवासी स्थानिक लोकांशी बोलून बरंच काही शिकता आलं. G20 Meet मध्ये झालेली ऍमेझॉन मधील पेरू या देशातील एक खास आदिवासी मैत्रीण तर खूप जवळची झाली, IUCN वर्ल्ड Conservation Congress मध्ये तर आदिवासी महिलांना World Leaders या पदांवर बघून सुख मिळालं सोबत त्याचं एक नव्याने ancient जग बघताना भारावून आलं, त्यांच्याशी वस्तू, खाऊ exchange करताना तृप्त वाटलं. पण यांच्याशी बोलून, त्यांना बघून नेहमी वाटतं की आपण आदिवासी समाजाबद्दल किती जाणतो? आणि त्यांच्याकडून आपण किती शिकतो?

आज जगभरात सुमारे ४७६ दशलक्ष आदिवासी लोक ९० देशांमध्ये राहतात. ते जगाच्या लोकसंख्येच्या सुमारे ६.२ टक्के आहेत आणि ५,००० पेक्षा अधिक वेगवेगळ्या आदिवासी समूहांचे प्रतिनिधित्व करतात. ते जगातील असंख्य भाषा, संस्कृती, परंपरा आणि निसर्गाशी जोडलेल्या जीवनपद्धती जपून ठेवत आहेत. संयुक्त राष्ट्रांच्या मते, त्यांच्या प्रदेशांमध्ये जगातील उरलेल्या जैवविविधतेचा मोठा भाग आहे आणि त्यांचे जीवन निसर्गाशी अतिशय जवळून जोडलेले आहे.

पण हा दिवस फक्त आकडे सांगण्यासाठी नाही.

हा दिवस मला एक सुंदर गोष्ट आठवण करून देतो..
निसर्गाचे रक्षण करण्यासाठी आपण आज नवे उपाय शोधत आहोत; पण काही समाज हे काम हजारो वर्षांपासून करत आले आहेत. या समाजांकडे पाहण्याची आपली दृष्टी बदलण्याची गरज आहे.

आदिवासी म्हणजे केवळ एक समुदाय नाही, ती एक ज्ञानव्यवस्था आहे
आपण जंगलाकडे अनेकदा झाडे, प्राणी, नदी, डोंगर आणि संसाधने म्हणून पाहतो.
पण आदिवासी समाजासाठी जंगल म्हणजे केवळ संसाधन नाही.
ते घर आहे. अन्न आहे. औषध आहे. संस्कृती आहे. श्रद्धा आहे. उपजीविका आहे. आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे—ते त्यांच्या जीवनाचा एक भाग आहे.

जंगलातील कोणती वनस्पती कधी वापरायची, कोणते फळ कधी घ्यायचे, कोणत्या झाडाची साल औषधी आहे, कोणत्या ऋतूमध्ये कोणते बियाणे जपायचे, पाण्याचे स्रोत कसे टिकवायचे, जंगलातून किती घ्यायचे आणि किती मागे ठेवायचे हे अनेक ज्ञानाचे धागे पिढ्यान्‌पिढ्या पुढे आले आहेत.

हे ज्ञान अनेकदा पुस्तकात लिहिलेले नसते.
ते आजीच्या गोष्टीत असते.
आईच्या कृतीत असते.
गावाच्या परंपरेत असते.
सणांमध्ये, गाण्यांमध्ये, शेतीच्या पद्धतीत आणि जंगलाशी असलेल्या नात्यात असते.

म्हणूनच पारंपरिक ज्ञान म्हणजे भूतकाळ नाही; ते भविष्याला दिशा देऊ शकणारे ज्ञान आहे.

जगाच्या दुसऱ्या टोकाला Amazonचे विशाल जंगल आहे.

या प्रदेशात शेकडो आदिवासी समूह, अनेक भाषा आणि हजारो वर्षांची निसर्गाशी जोडलेली संस्कृती आहे. UNEPच्या माहितीनुसार, Amazonमध्ये सुमारे ३८० आदिवासी समुदाय आणि शेकडो भाषा-उपभाषा आढळतात.

आज Amazon वाचवण्याबद्दल संपूर्ण जग चिंतित आहे.
पण तिथे राहणाऱ्या आदिवासी समुदायांनी जंगलाला केवळ “वाचवायची वस्तू” म्हणून पाहिलेले नाही.
त्यांनी त्याच्यासोबत जगले आहे.
त्याच्या बदलत्या ऋतूंना समजून घेतले आहे.
त्याच्या पाण्याचे, मातीचे, वनस्पतींचे आणि प्राण्यांचे निरीक्षण केले आहे.

आजही अनेक Amazonian समुदाय पारंपरिक शेती, वनव्यवस्थापन आणि स्थानिक ज्ञानाच्या आधारे जंगलाचे संवर्धन करत आहेत. UNEPनेही स्पष्टपणे नमूद केले आहे की Amazonचे संरक्षण करायचे असेल तर तेथील आदिवासी लोकांचे हक्क आणि नेतृत्व सुरक्षित करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

मग भारतात परिस्थिती किती वेगळी आहे?

अर्थात नाही.
भारतामध्येही हीच ज्ञानाची परंपरा आहे
भारत हा विविधतेने समृद्ध देश आहे.

आपल्या देशात ७०० पेक्षा जास्त आदिवासी समुदाय आहेत. २०११ च्या जनगणनेनुसार भारतातील अनुसूचित जमातींची लोकसंख्या सुमारे १०.४५ कोटी, म्हणजे देशाच्या एकूण लोकसंख्येच्या ८.६ टक्के होती.

महाराष्ट्रातही आदिवासी समाजाची मोठी आणि विविध उपस्थिती आहे. वारली, कोकणा, गोंड, कोरकू, कोलाम, महादेव कोळी, कातकरी, ठाकूर आणि अनेक इतर समुदाय त्यांच्या स्वतंत्र संस्कृती, भाषा आणि परंपरांसह आपली ओळख जपत आहेत.
प्रत्येक समाजाची निसर्गाशी जोडलेली पद्धत वेगळी आहे.
कुठे जंगलाशी संबंधित देव-देवतांची परंपरा आहे.
कुठे पाण्याशी संबंधित रूढी आहेत.
कुठे बियाणे जपण्याची पद्धत आहे.
कुठे सामुदायिक निर्णय घेण्याची व्यवस्था आहे.
कुठे जंगलातून मिळणाऱ्या संसाधनांचा सामूहिक आणि मर्यादित वापर केला जातो.

या सगळ्या गोष्टींकडे आपण केवळ “रूढी-परंपरा” म्हणून पाहू नये. त्यामध्ये पर्यावरणीय शहाणपण दडलेले असते.

कायद्यांनीही या सर्व गोष्टींना मान्यता दिली आहे
हे मला विशेष महत्त्वाचे वाटते.
कारण आज आपण आदिवासी समाजाच्या योगदानाबद्दल बोलतो आहोत, पण भारताने त्यांच्या हक्कांसाठी कायदेशीर चौकटही निर्माण केली आहे.

भारतामध्ये १९९९ मध्ये Ministry of Tribal Affairs स्थापन करण्यात आले. अनुसूचित जमातींच्या विकासासाठी धोरण, नियोजन आणि समन्वय करणारे हे केंद्र सरकारचे प्रमुख मंत्रालय आहे. राज्य सरकारे आणि इतर विभागही या कामात सहभागी असतात.

भारतीय संविधानातील पाचवी आणि सहावी अनुसूची, अनुसूचित क्षेत्रांसाठी विशेष तरतुदी आणि इतर कायदेशीर संरक्षण ही आदिवासी समाजाच्या हक्कांना आणि स्थानिक प्रशासनाला मान्यता देणारी महत्त्वाची पावले आहेत.

त्यातील एक अत्यंत महत्त्वाचा कायदा म्हणजे Forest Rights Act, 2006.

या कायद्याने जंगलावर अवलंबून असलेल्या आदिवासी आणि इतर पारंपरिक वनवासी समुदायांच्या वनहक्कांना कायदेशीर मान्यता दिली. विशेष म्हणजे, या कायद्यात केवळ उपजीविकेचे अधिकार नाहीत, तर जैवविविधता, वन्यजीव, जंगल, पाण्याचे स्रोत आणि समुदायाच्या नैसर्गिक वारशाचे संरक्षण व संवर्धन करण्याची जबाबदारी आणि अधिकारही मान्य केले आहेत.

मला वाटते, ही गोष्ट आपण नव्याने समजून घेण्याची गरज आहे.

जंगलाचे रक्षण करणाऱ्या व्यक्तीला जंगलापासून दूर ठेवून संवर्धन पूर्ण होऊ शकत नाही.
जगही आता ही गोष्ट मान्य करत आहे

संयुक्त राष्ट्रांनी २००७ मध्ये United Nations Declaration on the Rights of Indigenous Peoples (UNDRIP) स्वीकारले. त्यात आदिवासी लोकांचे जमीन, संस्कृती, परंपरा, संसाधने आणि निर्णयप्रक्रियेत सहभाग यांसारखे सामूहिक हक्क मान्य केले आहेत.

IUCNसुद्धा आज स्पष्टपणे सांगते की आदिवासी लोक आणि स्थानिक समुदाय हे जैवविविधतेच्या संवर्धनातील महत्त्वाचे custodians आहेत. IUCNच्या मते, जगातील अनेक जैवविविधतेने समृद्ध प्रदेशांमध्ये आदिवासी समाजांचे जीवन आणि संस्कृती निसर्गाशी अतिशय खोलवर जोडलेली आहे.

IUCNने conservation मध्ये rights, equity, participation आणि indigenous custodianship यांना महत्त्व दिले आहे. 30x30 सारख्या जागतिक biodiversity goalsमध्येही आदिवासी आणि स्थानिक समुदायांच्या भूमिका आणि हक्कांची ओळख आवश्यक मानली जाते.

आणखी एक सुंदर बदल म्हणजे— २०१६ मध्ये IUCNने Indigenous Peoples’ Organisations साठी स्वतंत्र membership category निर्माण करून त्यांच्या आवाजाला अधिक औपचारिक स्थान दिले.

म्हणजे जग बदलत आहे.

आता प्रश्न फक्त असा नाही की,
“आदिवासी समाजाने निसर्गासाठी काय केले?”
प्रश्न असा आहे—
“निसर्गासाठी ते जे करत आहेत, त्यात आपण त्यांच्यासोबत कसे उभे राहणार?”
आणि या सगळ्यात महिलांचे योगदान कुठे आहे?
हा प्रश्न माझ्यासाठी आणखी महत्त्वाचा आहे.

कारण आदिवासी समाजातील महिलांकडे पाहिले तर आपल्याला ज्ञानाची एक वेगळीच दुनिया दिसते.
घरातील अन्नसुरक्षा.
बियाण्यांचे जतन.
वनौषधींचे ज्ञान.
पाण्याचे व्यवस्थापन.
लहान मुलांची आणि कुटुंबाची काळजी.
जंगलातून मिळणाऱ्या नैसर्गिक संसाधनांचा वापर.
हस्तकला.
लघुवनोपज.
स्थानिक खाद्यपद्धती.
आणि त्यासोबतच कुटुंब, समाज आणि निसर्ग यांच्यातील संतुलन.
हे काम अनेकदा “काम” म्हणून मोजलेही जात नाही.
पण तेच तर समुदायाच्या टिकून राहण्याचा आधार असते.

UN Womenनेही आदिवासी महिलांच्या पारंपरिक ज्ञान, जमीन, नैसर्गिक संसाधने, संस्कृती आणि आर्थिक व राजकीय सहभागाशी संबंधित आव्हानांकडे लक्ष वेधले आहे. त्याचबरोबर आदिवासी महिला स्वतःच्या समुदायांमध्ये आणि जागतिक व्यासपीठांवर बदलाच्या नेतृत्वाची भूमिका बजावत आहेत.

म्हणूनच मला वाटते..

आदिवासी महिलांचे ज्ञान फक्त त्यांच्या गावात किंवा जंगलात मर्यादित राहता कामा नये.
ते documented झाले पाहिजे आणि UNC*D Women Caucus च्या मदतीने अनेक गोष्टी इन्प्रोसेस आहेत.
जस की, त्यांना स्वतःच्या आवाजात बोलण्याची संधी मिळाली पाहिजे. त्यांच्या ज्ञानाला योग्य श्रेय मिळाले पाहिजे.
त्यांच्या पारंपरिक ज्ञानाचे व्यावसायिक किंवा संशोधनात्मक उपयोग होत असतील तर त्यांच्या हक्कांचे आणि संमतीचे संरक्षण झाले पाहिजे.

आणि सर्वात महत्त्वाचे,
त्यांना ज्ञान देण्याइतकेच त्यांच्याकडून ज्ञान घेण्याची नम्रता आपल्यात आली पाहिजे.

Exploring Womanhood Foundationचा आमचा छोटासा प्रयत्न

Exploring Womanhood Foundationच्या कामाकडे पाहताना माझ्यासाठी हीच विचारधारा महत्त्वाची आहे.
आम्ही महिलांना केवळ “beneficiaries” म्हणून पाहू इच्छित नाही.
आम्ही त्यांना changemakers म्हणून पाहतो.
विशेषतः forest-dwelling communities आणि आदिवासी महिलांसोबत काम करताना आमचा प्रयत्न असतो की त्यांच्या पारंपरिक ज्ञानाला, कौशल्यांना आणि अनुभवांना आधुनिक संधींशी जोडता यावे.
Skill development.
Skill enhancement.
Self-Help Groupsसाठी प्रशिक्षण.
Nature guidesसाठी क्षमता-वृद्धी.
सस्टेनेबल livelihoodच्या संधी.
Entrepreneurship skills.
आरोग्याविषयी जागरूकता.
कायदेशीर हक्कांची माहिती.
महिलांवरील हिंसा आणि workplace safetyबद्दल जागरूकता.
आणि गरज पडल्यास त्यांच्या प्रश्नांसाठी advocacy.

हे काम मोठ्या घोषणांपेक्षा छोट्या-छोट्या पावलांतून विश्वास निर्माण करण्याचे काम आहे.

आमच्या Foundationच्या कामामध्ये forest-dwelling communitiesसाठी capacity building, women nature guidesचे skill development, biodiversity conservation awareness आणि health camps यांसारख्या उपक्रमांवरही भर दिला जातो.

माझ्यासाठी याचा अर्थ एकच आहे,
निसर्गाचे रक्षण आणि महिलांचे सक्षमीकरण हे दोन वेगळे विषय नाहीत. ते एकमेकांशी जोडलेले आहेत.
जेव्हा एक महिला आर्थिकदृष्ट्या सक्षम होते, तेव्हा तिच्या कुटुंबाची ताकद वाढते.
जेव्हा तिला कायद्याची माहिती मिळते, तेव्हा तिचा आवाज मजबूत होतो.
जेव्हा तिच्या पारंपरिक ज्ञानाला मान्यता मिळते, तेव्हा पुढच्या पिढीकडे ते ज्ञान पोहोचते.

आणि जेव्हा ती निसर्गसंवर्धनाच्या निर्णयात सहभागी होते, तेव्हा संवर्धन अधिक लोककेंद्रित आणि टिकाऊ होते.

आपण समाज म्हणून काय करू शकतो?
कदाचित आपल्याला फार मोठ्या गोष्टी करण्याची गरज नाही.
सुरुवात आपल्या दृष्टिकोनातून करू शकतो.
आदिवासी समाजाकडे मागासलेला समाज म्हणून न पाहता ज्ञानाचे भागीदार म्हणून पाहू शकतो.
त्यांच्या संस्कृतीचे केवळ प्रदर्शन न करता तिचा आदर करू शकतो.
त्यांच्या जमिनी आणि नैसर्गिक संसाधनांबद्दलच्या हक्कांचा आदर करू शकतो.
आदिवासी महिलांनी तयार केलेल्या स्थानिक, हस्तकला आणि नैसर्गिक उत्पादनांना बाजारपेठ देऊ शकतो.
त्यांच्या मुलांच्या शिक्षणासाठी आणि कौशल्यविकासासाठी संधी निर्माण करू शकतो.
स्थानिक उद्योजकतेला प्रोत्साहन देऊ शकतो.
त्यांच्या पारंपरिक ज्ञानाचा वापर करताना त्यांची संमती, सहभाग आणि योग्य श्रेय यांना महत्त्व देऊ शकतो.
आणि सर्वांत महत्त्वाचे,
त्यांच्यासाठी बोलण्यापेक्षा त्यांना स्वतः बोलण्यासाठी व्यासपीठ देऊ शकतो.

आजचा दिवस ‘त्यांच्यासाठी’ नाही… ‘त्यांच्यासोबत’ उभे राहण्याचा आहे
आज जागतिक आदिवासी दिनाच्या निमित्ताने, मला फक्त Thank You म्हणायचे आहे.
त्या प्रत्येक आदिवासी कुटुंबाला
ज्यांनी जंगलाशी नाते जपले.
त्या प्रत्येक महिलेला,
जिने आपल्या आईकडून शिकलेले ज्ञान पुढच्या पिढीला दिले.
त्या प्रत्येक तरुणाला,
जो आपली भाषा, संस्कृती आणि परंपरा पुढे घेऊन जात आहे.
त्या प्रत्येक समुदायाला,
ज्यांनी नैसर्गिक संसाधनांचा वापर करताना निसर्गाशी संतुलन राखण्याचा प्रयत्न केला.
आणि त्या प्रत्येक Indigenous leaderला,
जो आज स्वतःच्या हक्कांसाठी आणि आपल्या भूमीसाठी आवाज उठवत आहे.

तुम्ही केवळ तुमचा वारसा जपत नाही आहात, तुम्ही मानवजातीचा सामायिक नैसर्गिक वारसा जपत आहात.

जग आज climate change, biodiversity loss, water crisis आणि food security यांसारख्या मोठ्या प्रश्नांसमोर उभे आहे.
कदाचित या सगळ्या प्रश्नांची उत्तरे फक्त नवीन technologyमध्ये नसतील.
कदाचित काही उत्तरे आपल्या आधीपासूनच अस्तित्वात असलेल्या ज्ञानात आहेत.
जंगलाशी कसे जगायचे.
किती घ्यायचे आणि किती मागे ठेवायचे.
निसर्गाला जिंकायचे नाही, तर त्याच्यासोबत जगायचे.
आणि विकास म्हणजे फक्त अधिक मिळवणे नाही, तर पुढच्या पिढीसाठी काहीतरी जपून ठेवणे.
ही शिकवण आपल्याला आदिवासी समाज देतो.
म्हणून आजचा दिवस केवळ celebration नसावा.
तो appreciation, learning आणि partnershipचा दिवस असावा.

आपण त्यांच्याकडून शिकूया.
त्यांच्या ज्ञानाचा सन्मान करूया.
त्यांच्या महिलांना पुढे येण्यासाठी जागा देऊया.
त्यांच्या हक्कांसाठी उभे राहूया.
आणि निसर्गसंवर्धनाच्या प्रत्येक प्रयत्नात त्यांना beneficiary नव्हे, तर equal partner मानूया.

कारण शेवटी प्रश्न फक्त असा नाही की,
“आपण आदिवासी समाजासाठी काय करू शकतो?”

कदाचित खरा प्रश्न असा आहे
“त्यांनी शतकानुशतके जपलेल्या निसर्गाकडून आणि ज्ञानाकडून आपण काय शिकणार आहोत?”

आज, जागतिक आदिवासी दिनी,
मनापासून धन्यवाद.
तुमच्या ज्ञानाला सलाम.
तुमच्या संस्कृतीला सलाम.
तुमच्या संघर्षाला सलाम.
आणि निसर्गासाठी तुम्ही करत असलेल्या प्रत्येक प्रयत्नाला मनापासून सलाम.

आम्हाला तुमचा अभिमान आहे!!

— दिपाली अतुल देवकर
Founder & Executive Director,
Exploring Womanhood Foundation

Nurturing Women. Conserving Nature. Transforming Futures.

06/08/2026

वनरक्षकाचा मृत्यू नव्हे.. तर भारताच्या संवर्धनाचा एक पहारेकरी हरपला!

स्व. श्री. शामू महागू शरणागत यांना भावपूर्ण श्रद्धांजली

आज शब्दच कमी पडत आहेत…
कधी कधी एखादी बातमी केवळ बातमी राहत नाही, तर ती मनाला लागते, ती अस्वस्थ करते, प्रश्न विचारते आणि अंतर्मुख होण्यास भाग पाडते.

५ ऑगस्ट २०२६ रोजी नवेगाव–नागझिरा व्याघ्र प्रकल्पातील वनरक्षक श्री. शामू महागू शरणागत हे नियमित गस्तीवर असताना अस्वलाच्या हल्ल्यात गंभीर जखमी झाले आणि कर्तव्य बजावत असतानाच त्यांनी प्राण गमावले.

ही घटना ऐकली आणि मन सुन्न झाले.
कारण हा केवळ वृत्तपत्रातील एक परिच्छेद नव्हता.
हा एका कुटुंबाचा आधार हरपल्याचा क्षण होता.
हा एका सहकाऱ्याचा निरोप होता.
आणि माझ्यासाठी… हा अत्यंत वेदनेचा क्षण होता.

काही महिन्यांपूर्वी…
अवघ्या काही महिन्यांपूर्वी Exploring Womanhood Foundation, WCB Research Foundation (Gujarat), International Bear Association आणि नवेगाव–नागझिरा व्याघ्र प्रकल्प यांच्या संयुक्त विद्यमाने आम्ही नवेगाव नागझिरा येथे दोन दिवसीय Bear Conservation & Awareness Programme आयोजित केला होता.
या कार्यक्रमामध्ये अनेक वनरक्षक, वनपाल, अधिकारी आणि क्षेत्रीय कर्मचारी सहभागी झाले होते.
आम्ही अस्वलांचे वर्तन, मानव–अस्वल संघर्ष, जंगलातील सुरक्षितता, आपत्कालीन प्रतिसाद आणि संवर्धनावर चर्चा केली.

आज त्याच परिसरातील एका वनरक्षकाने अस्वलाच्या हल्ल्यात प्राण गमावल्याची बातमी ऐकताना मनात एकच प्रश्न पुन्हा पुन्हा येत राहिला..
आपण म्हणजे तुम्ही, आम्ही, सरकार, धोरण, सर्वजण, जंगलांचे संरक्षण करणाऱ्या माणसांचे संरक्षण करण्यासाठी पुरेसे काम आणि आपली कर्तव्ये करीत आहोत का?

जंगलात जाणारा प्रत्येक वनरक्षक एक वचन देऊन जातो…
तो घरातून निघताना आपल्या मुलांना सांगतो,
"मी संध्याकाळी परत येतो."
पण जंगल त्याला कोणती हमी देत नाही.
त्याला माहीत नसते,
आज समोर वाघ येईल की अस्वल…
तस्कर भेटतील की पूर…
रात्र जंगलातच जाईल की घरी…
आपण शहरात सुरक्षित झोपतो, कारण कोणीतरी जंगलात जागा असतो.
आपण स्वच्छ हवा घेतो, कारण कोणीतरी जंगलाचे रक्षण करत असतो.
आपण वाघांचे यश साजरे करतो, कारण कोणीतरी दिवस-रात्र त्यांच्यावर नजर ठेवत असतो.
तो कोण?
तर पहिलं उत्तर हे वनरक्षक आहे आणि साखळी मध्ये वन विभागात कार्यरत सर्व कर्मचारी आणि अधिकारी.

आपण जंगल पाहतो, पण जंगल जपणाऱ्यांना पाहतो का?
दरवर्षी आपण वाघांची संख्या जाहीर करतो.
वनक्षेत्र वाढल्याचा आनंद साजरा करतो.
जैवविविधतेच्या परिषदांमध्ये टाळ्या वाजवतो.
परंतु या प्रत्येक यशामागे उभ्या असलेल्या वनरक्षकाचे नाव आपल्याला माहीत असते का?
बहुतेक वेळा नाही.
तो समाजाच्या नजरेत तेव्हाच येतो,
जेव्हा तो कर्तव्य बजावताना प्राण गमावतो.
ही वस्तुस्थिती बदलली पाहिजे..

स्व. श्री. शामू महागू शरणागत यांना माझा साष्टांग नमस्कार
मी त्यांना वैयक्तिकरित्या फार ओळखत नव्हते.
पण मला एवढे नक्की माहीत आहे..
त्यांनी गणवेश फक्त नोकरी म्हणून घातला नव्हता.
त्यांनी जंगल, वन्यजीव आणि आपल्या नैसर्गिक वारशाचे रक्षण करण्याची जबाबदारी स्वीकारली होती.
कर्तव्य बजावताना त्यांनी आपले जीवन अर्पण केले.
त्यांचे हे बलिदान विसरले जाऊ नये.

Exploring Womanhood Foundation तर्फे आणि वैयक्तिकरित्या मी त्यांना विनम्र अभिवादन करते.
त्यांच्या कुटुंबीयांच्या दुःखात आम्ही सहभागी आहोत.

पण… एक प्रश्न मला अस्वस्थ करतो
प्रत्येक वेळी अशी घटना घडते.
आपण श्रद्धांजली वाहतो.
सांत्वन करतो.
आर्थिक मदतीची घोषणा होते.
काही दिवस चर्चा होते.
आणि नंतर?
सगळं शांत होतं.
पण त्यांच्या घरात शांतता नसते.
तिथे एक रिकामी जागा असते.
मुलां - मुलींच्या डोळ्यांत वडिलांची वाट पाहणारा प्रश्न असतो.
एका पत्नीच्या मनात अपूर्ण राहिलेला संवाद असतो.
एका वृद्ध आई-वडिलांच्या आयुष्यात न भरून येणारी पोकळी असते.

मग आपण स्वतःला विचारलं पाहिजे,
आपण केवळ शोक व्यक्त करणार आहोत, की या बलिदानातून काही कायमस्वरूपी बदल घडवणार आहोत?
हा लेख कोणाविरुद्ध नाही…
हा लेख शासनाविरोधात नाही.
वन विभागाविरोधात नाही.
कोणत्याही व्यक्तीविरोधात नाही.
उलट,
हा लेख त्या हजारो वनरक्षकांच्या बाजूने आहे, जे आजही जंगलात गस्त घालत आहेत.
आजही आपल्या जीवाची पर्वा न करता वाघ, बिबट्या, अस्वल, हत्ती, तस्कर, जंगलातील आग आणि असंख्य संकटांचा सामना करत आहेत.
आपण त्यांना फक्त कर्मचारी म्हणून पाहू नये.
ते भारताच्या हिरव्या सीमांचे प्रहरी आहेत.
आता विचार करण्याची वेळ आली आहे.

आज मला "शहीद" हा शब्द वापरण्यापेक्षा एक मोठा प्रश्न विचारायचा आहे.
कर्तव्य बजावताना प्राण अर्पण करणाऱ्या वनरक्षकांना आपण कोणत्या सन्मानाने स्मरण करणार?
भारतीय कायद्याची चौकट जशी आहे, तिचा आपण आदर करतो.
पण राज्य म्हणून, समाज म्हणून आणि संवर्धन समुदाय म्हणून,
वनरक्षकांसाठी स्वतंत्र "Line of Duty Honour" व्यवस्था निर्माण करण्याबाबत आपण विचार करणार आहोत का?
हा प्रश्न आज विचारलाच पाहिजे.
कारण हा प्रश्न एका व्यक्तीचा नाही.
हा प्रश्न हजारो वनरक्षकांचा आहे.
आणि त्यांच्या कुटुंबांचा आहे.

"आपण जंगल वाचल पाहिजे हा आग्रह धरतो पण जंगल वाचवणाऱ्या माणसाची भाषा, प्रश्न कोण बोलणार?"
स्व. श्री. शामू महागू शरणागत यांच्या निधनानंतर अनेकांनी श्रद्धांजली वाहिली. सोशल मीडियावर शोकसंदेश आले. वर्तमानपत्रांनी बातम्या दिल्या. सहकाऱ्यांच्या डोळ्यांत अश्रू होते.
परंतु या सगळ्यांच्या पलीकडे एक प्रश्न माझ्या मनात सतत घोळत राहिला,
या बलिदानातून आपण नेमकं काय शिकणार आहोत?

जर प्रत्येक अशा घटनेनंतर आपण फक्त शोक व्यक्त करून पुढे निघून जाणार असू, तर आपण त्या वनरक्षकाच्या बलिदानाचा खरा अर्थ समजून घेतलेलाच नाही.
आजचा प्रश्न केवळ श्री. शामू महागू शरणागत यांचा नाही
आज महाराष्ट्र दुःखी आहे.
उद्या कदाचित कर्नाटकात अशी घटना घडेल.
परवा आसाममध्ये.
किंवा उत्तराखंडमध्ये.
किंवा मध्य प्रदेशात.
वनरक्षकांच्या कर्तव्यावर असताना होणारे मृत्यू ही केवळ एका राज्याची समस्या नाही. हा भारताच्या संवर्धन व्यवस्थेसमोरील गंभीर प्रश्न आहे.

कालच थायलंड मध्ये अशी घटना झाली आहे,
जग वनरक्षकांकडे कसं पाहतं?
आज जगभरात "रेंजर" या शब्दाचा अर्थ बदलला आहे.
तो केवळ वन कर्मचारी नाही.
तो Frontline Conservation Professional आहे.
तो जंगलाचा रक्षक आहे.
तो हवामान बदलाविरुद्ध लढणारा योद्धा आहे.
तो जैवविविधतेचा संरक्षक आहे.
तो पाण्याचा, जंगलाचा आणि पुढच्या पिढ्यांच्या भविष्याचा पहारेकरी आहे.
म्हणूनच International Ranger Federation (IRF) दरवर्षी ३१ जुलै – World Ranger Day रोजी कर्तव्य बजावताना प्राण गमावलेल्या सर्व रेंजर्सना Roll of Honour द्वारे जागतिक स्तरावर आदरांजली वाहते.
जग त्यांना विसरत नाही.
मग आपणही आपल्या वनरक्षकांना केवळ एका बातमीपुरते का मर्यादित ठेवायचे?

IUCN, UN C*D आणि इतर आंतरराष्ट्रीय संवर्धन संस्थांनी गेल्या काही वर्षांत एक गोष्ट अत्यंत स्पष्टपणे मांडली आहे,
"जंगलांचे संरक्षण करायचे असेल, तर सर्वप्रथम जंगलांचे रक्षण करणाऱ्या माणसांचे संरक्षण केले पाहिजे."
हे वाक्य केवळ धोरण नाही.
ही संवर्धनाची मूलभूत अट आहे.
आज आपण वाघांच्या संरक्षणासाठी कोट्यवधी रुपये खर्च करतो.
कॅमेरा ट्रॅप बसवतो.
ड्रोन वापरतो.
GIS वापरतो.
AI वापरतो.
पण जंगलात चालणाऱ्या त्या एका वनरक्षकाच्या सुरक्षिततेवर आपण तितकाच भर देतो का?
हा प्रश्न आज प्रामाणिकपणे विचारण्याची वेळ आली आहे.
भारताला आता नवीन विचारांची गरज आहे..
भारताने व्याघ्रसंवर्धनात जगाला दिशा दिली आहे.
वनक्षेत्र वाढवण्यासाठी मोठे प्रयत्न केले आहेत.
समुदाय सहभाग वाढवला आहे.

पण आता पुढचा टप्पा सुरू झाला पाहिजे,
"Conservation with Ranger Welfare."
कारण...
थकलेला वनरक्षक संवर्धन करू शकत नाही.
असुरक्षित वनरक्षक संवर्धन करू शकत नाही.
आणि आपल्या कुटुंबाच्या भविष्याची चिंता करणारा वनरक्षक पूर्ण क्षमतेने काम करू शकत नाही.

महाराष्ट्राने अनेक सामाजिक सुधारणांचे नेतृत्व केले आहे.
मग वनरक्षकांच्या सन्मानातही महाराष्ट्राने पुढाकार का घेऊ नये?
आज महाराष्ट्राने जर "Forest Line of Duty Honour Policy" तयार केली, तर उद्या इतर राज्येही त्याचे अनुकरण करू शकतात.
ही केवळ एका राज्याची गोष्ट राहणार नाही.
तर ती भारतासाठी एक नवा आदर्श ठरेल.
मा. मुख्यमंत्री आणि मा. वनमंत्री यांना एक नम्र विनंती
सन्माननीय. मुख्यमंत्री श्री. देवेंद्र फडणवीस सर,
सन्माननीय. वनमंत्री श्री. गणेश नाईक सर, आणि महाराष्ट्र वन विभागातील सर्व सन्माननीय वरिष्ठ अधिकारी,
हा लेख कोणत्याही प्रकारची टीका करण्यासाठी नाही.
हा लेख एका संवेदनशील नागरिकाचा, एका सामाजिक संस्थेचा आणि संवर्धन क्षेत्रात काम करणाऱ्या सहप्रवाशाचा मनापासूनचा संवाद आहे.

आज जर आपण वनरक्षकांच्या सुरक्षिततेवर, सन्मानावर आणि कुटुंबाच्या कल्याणावर व्यापक धोरण तयार केले, तर ते केवळ शासनाचा निर्णय ठरणार नाही.
तो महाराष्ट्राच्या इतिहासातील एक ऐतिहासिक निर्णय ठरेल.

स्व. श्री. शामू महागू शरणागत यांना भावपूर्ण श्रद्धांजली

-
दिपाली अतुल देवकर
Exploring Womanhood Foundation

31/07/2026

Every day, rangers stand on the frontlines of conservation, protecting wildlife, preserving forests, and safeguarding the natural heritage of our planet. Their courage, commitment, and sacrifice inspire hope for future generations.

On this initiative, Exploring Womanhood Foundation proudly stands with rangers, honouring their extraordinary service and amplifying their voices. Together with the , which celebrates and showcases the work of rangers across the globe, we salute these guardians of nature.

Today, we honour a ranger.
Today, we celebrate a protector.
Together, we stand for nature.

On this , Rujita Shelar, Forest Guard, Dharashiv, Maharashtra Forest Department through Exploring Womanhood Foundation, shares a message honouring the dedication, resilience and leadership of rangers who serve on the frontline of conservation.

🎥 Watch Rujita''s message and join the global movement to strengthen, value and empower the ranger workforce.

Together, we can build a future where nature and people thrive supported by resilient, respected and well-equipped rangers.

Exploring Womanhood Foundation
International Ranger Federation

31/07/2026

Every day, rangers stand on the frontlines of conservation, protecting wildlife, preserving forests, and safeguarding the natural heritage of our planet. Their courage, commitment, and sacrifice inspire hope for future generations.

On this initiative, Exploring Womanhood Foundation proudly stands with rangers, honouring their extraordinary service and amplifying their voices. Together with the , which celebrates and showcases the work of rangers across the globe, we salute these guardians of nature.

Today, we honour a ranger.
Today, we celebrate a protector.
Together, we stand for nature.

On this , Heena Patel, Range Forest Officer, Gujrat Forest Department through Exploring Womanhood Foundation, shares a message honouring the dedication, resilience and leadership of rangers who serve on the frontline of conservation.

🎥 Watch Heena''s message and join the global movement to strengthen, value and empower the ranger workforce.

Together, we can build a future where nature and people thrive supported by resilient, respected and well-equipped rangers.

Exploring Womanhood Foundation
International Ranger Federation

Exploring Womanhood Foundation

18/08/2026

15/08/2026

14/08/2026

12/08/2026

10/08/2026

09/08/2026

06/08/2026

31/07/2026

31/07/2026

Address

Website

Alerts

Contact The Organization

Shortcuts

Share

Listing takedown request