05/08/2026
थाइलैण्डको बैंककमा भइरहेको अनेक धर्म, एक पृथ्वीः जैविक विविधता, जलवायु र ऊर्जासम्बन्धी एसियाली धर्म प्रमुखहरूको गोलमेच सम्मेलनमा ११ देश (नेपाल, भारत, श्रीलंका, फिलिपिन्स, इन्डोनेशिया, मलेसिया, थाइलैण्ड, हङकङ, सिंगापुर, स्वीजरलैण्ड र इटली) का ७ वटा धार्मिक समुदाय, आस्थावान र समाजसेवीहरु छन्। किरात धर्म सबैको लागि नौलो हुनु र धार्मिक पोशाकले कार्यक्रमलाई थप रौनकता प्रदान गर्यो। विश्वका धर्महरुबिच पहिलो पटक अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा किरात धर्मको प्रस्तुति हुँदै गरेकोले विश्वभरका किरात धर्मावलम्बीहरुलाई कौतुलहलता जाग्नु स्वभाविक नै हो। तसर्थ मेरो प्रस्तुतीको पूर्ण पाठ राखेको छु, नेपालीमा अनुवाद ठ्याक्कै नमिल्न सक्छ मिलाएर पढ्न र बुझ्न समेत अनुरोध छ।
Indigenous Wisdom and Ecological Stewardship: A Kirat Perspective on Ecological Healing
Good afternoon, respected organizers, distinguished faith leaders, elders, and dear friends.
Sewaro!
Warm greetings to you all from Nepal.
My name is Mangmingsohang Lingden, and I am deeply honoured to participate in this Roundtable as a representative of the Kirat Indigenous Religion.
We have gathered here because we share one common concern: our common home is under increasing pressure. Biodiversity is declining, the climate is changing, and communities across Asia are facing growing environmental challenges. These are not only scientific or economic issues—they are also moral and spiritual challenges. They call us to rediscover how humanity should live in harmony with the Earth.
The Kirat tradition offers one simple yet profound answer:
“Nature is not something we own; nature is a sacred relationship to which we belong.”
This understanding comes from the Mundhum, the sacred wisdom of the Kirat people, preserved through generations as a living oral tradition and today also preserved in written form.
According to the Mundhum, all life is sustained through the harmony of the five elements—sky, air, fire, water, and earth. When these five elements remain in balance, life flourishes. When that balance is disturbed, nature responds through droughts, floods, landslides, earthquakes, storms, pandemics, and other natural disasters.
For us, ecological balance is not merely an environmental concern—it is a sacred spiritual responsibility.
The Mundhum teaches us to honour the whole of creation. We pray for the Himalayas, hills, forests, rivers, lakes, stones, flowers, trees, the sun, the moon, the stars, and the universe itself. They are not merely natural resources; they are sacred gifts of the Creator. Caring for them is, therefore, an act of faith.
For generations, this worldview has shaped the traditional ecological knowledge of the Kirat people. Long before the modern language of biodiversity conservation, our ancestors understood that protecting forests, water sources, fertile land, wildlife, and the natural cycles of the seasons was essential for the well-being of both humanity and the Earth.
This wisdom is lived through our two major seasonal festivals: Ubhauli and Udhauli.
Ubhauli marks the movement of birds and animals from the warmer lowlands to the cooler highlands and the beginning of the planting season. Before sowing seeds, farmers worship the Earth, praying for fertile soil, favourable weather, and protection from floods, landslides, and other natural disasters. It reminds us that farming is not merely about producing food—it is about living in partnership with nature.
Udhauli marks the harvest season and the movement from the colder mountains to the warmer valleys. It is our festival of thanksgiving to Mother Earth. Before anyone consumes the new harvest, the first grains are offered to the Creator. We also ask forgiveness from nature for the insects, plants, and other living beings that may have been unintentionally harmed during cultivation. This teaches humility, gratitude, and respect for every form of life.
Our National Luminary, Mahaguru Phalgunanda Lingden, urged us never to neglect Ubhauli and Udhauli. He taught that when there is excessive heat, we should pray for rain, and when there is excessive rain, we should pray for sunshine. His message reminds us that whenever nature loses its balance, humanity must strive to restore it. He also established the sacred prayer site at the base of Phaktanglung (Kumbhakarna) and invited people to gather there every year in prayer, reminding us that all living beings are children of the Creator.
Continuing this living tradition, Kirat dharma guru Atmananda Lingden 'Seing' reminds us:
“The Earth needs healing because it is our home. If we fail to protect our home, our own existence loses its meaning.”
He teaches that war, development that disregards ecological, cultural, and spiritual values, the excessive use of chemical pesticides, and unsustainable lifestyles are making the Earth sick. He further teaches that the Mundhum preserves the spiritual wisdom needed to heal the Earth by calling humanity back to balance, gratitude, responsibility, and harmony with all creation.
Science helps us understand environmental problems.
Technology provides many practical solutions.
Faith and Indigenous wisdom help us answer an equally important question:
How should we live with the Earth?
From the Kirat perspective, biodiversity, climate, and energy cannot be separated. Development is necessary, but it should never destroy the sacred relationships that sustain life. Energy transitions should respect rivers, forests, mountains, biodiversity, and the cultures and spiritual traditions of Indigenous and local communities. True progress is measured not only by economic growth but also by the well-being of people, nature, and future generations.
Perhaps the greatest contribution that Indigenous wisdom can offer our world today is this:
Replace exploitation with stewardship.
Replace greed with gratitude.
Replace domination with harmony.
This is the enduring message of the Mundhum, and I believe it is a message our world needs today.
Although we come from different faiths and cultures, we share one Earth and one responsibility. Guided by the shared aspiration of World Peace and Human Unity, let us continue to learn from one another, strengthen our collaboration, and work together to protect biodiversity, respond to climate change, promote a just energy transition, and leave a healthier planet for present and future generations.
May our dialogue at this Roundtable inspire lasting partnerships and meaningful action for the healing of our common home.
Nogen. Sewaro.
Thank you very much.
आदिवासी ज्ञान र पारिस्थितिक संरक्षकत्वः पारिस्थितिक पुनस्र्थापनाप्रति किरात दृष्टिकोण
आदरणीय आयोजकज्यूहरू, धर्मगुरुहरू, अग्रजहरू तथा यहाँ उपस्थित सम्पूर्ण महानुभावहरू,
सेवारो! नेपालबाट यहाँ उपस्थित सम्पूर्णमा हार्दिक अभिवादन।
मेरो नाम माङमिङ्सोहाङ लिङ्देन हो। किरात आदिवासी धर्मको प्रतिनिधिका रूपमा यस अन्तरधार्मिक गोलमेच सम्मेलनमा सहभागी हुन पाउँदा म अत्यन्त सम्मानित र गौरवान्वित महसुस गरिरहेको छु।
हामी आज यहाँ एक साझा चिन्ताका साथ भेला भएका छौै। हाम्रो साझा घर पृथ्वी दिनप्रतिदिन गम्भीर संकटमा पर्दै गएको छ। जैविक विविधता घट्दै गएको छ, जलवायु परिवर्तन तीब्र बन्दै गएको छ र एशियाभरिका समुदायहरूले बढ्दो वातावरणीय चुनौतीहरूको सामना गरिरहेका छन्। यी केवल वैज्ञानिक वा आर्थिक समस्या मात्र होइनन्; यी नैतिक र आध्यात्मिक चुनौतीहरू पनि हुन्। यी चुनौतीहरूले हामीलाई मानव र प्रकृतिबिचको सम्बन्धलाई पुनः बुझ्न र पृथ्वीसँग कसरी सहअस्तित्वमा बाँच्ने भन्ने प्रश्नतर्फ फर्काउँछन्।
यस सन्दर्भमा किरात परम्पराले एउटा सरल तर अत्यन्त गहन उत्तर दिन्छ—
प्रकृति हाम्रो स्वामित्वको वस्तु होइन; प्रकृति एउटा पवित्र सम्बन्ध हो, जसको हामी स्वयं एक अभिन्न अंश हौं।
यो दृष्टिकोण किरात धर्मको पवित्र ज्ञान मुन्धुमबाट प्राप्त भएको हो, जुन पुस्तौंदेखि मौखिक परम्पराका रूपमा संरक्षित हुँदै आएको छ र आज लिखित स्वरूपमा पनि सुरक्षित रहेको छ।
मुन्धुमका अनुसार सम्पूर्ण सृष्टि आकाश, वायु, अग्नि, जल र पृथ्वी—यी पाँच तत्वको सन्तुलनमा टिकेको छ। जब यी पाँच तत्वबीच सन्तुलन कायम रहन्छ, जीवन समुन्नत हुन्छ। तर जब यो सन्तुलन बिग्रन्छ, तब खडेरी, बाढी, पहिरो, भूकम्प, आँधीबेहरी, महामारी तथा अन्य प्राकृतिक विपद्हरू देखा पर्छन्।
त्यसैले, हाम्रो दृष्टिमा पारिस्थितिक सन्तुलन केवल वातावरणीय विषय होइन; यो एक पवित्र आध्यात्मिक दायित्व हो।
मुन्धुमले सम्पूर्ण सृष्टिको सम्मान गर्न सिकाउँछ। हामी हिमाल, पहाड, वन, नदी, ताल, ढुङ्गा, फूल, वृक्ष, सूर्य, चन्द्रमा, तारागण तथा सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको पूजा–आराधना गर्दछौं। यी केवल प्राकृतिक स्रोत होइनन्; यी स्रष्टाका पवित्र उपहार हुन्। त्यसैले तिनको संरक्षण गर्नु हाम्रो धार्मिक आस्थाको अभिन्न अभ्यास हो।
यही जीवनदर्शनले पुस्तौंदेखि किरात समुदायको परम्परागत पारिस्थितिक ज्ञानलाई मार्गदर्शन गर्दै आएको छ। जैविक विविधताको संरक्षण भन्ने आधुनिक अवधारणा विकसित हुनुभन्दा धेरै अघि नै हाम्रा पुर्खाहरूले वन, जलस्रोत, उर्वर भूमि, वन्यजन्तु तथा प्राकृतिक चक्रहरूको संरक्षण मानव र पृथ्वी दुवैको कल्याणका लागि अनिवार्य छ भन्ने कुरा आत्मसात् गरिसकेका थिए।
यो ज्ञान हाम्रो उभौली र उधौली पर्वमार्फत व्यवहारमा अभिव्यक्त हुन्छ।
उभौली चराचुरुङ्गी तथा जनावरहरू तल्लो भूभागबाट माथिल्लो भूभागतर्फ सर्ने समय र रोपाइँ–बाली लगाउने मौसमको प्रारम्भको प्रतीक हो। बीउ छर्नुअघि किसानहरूले पृथ्वीको पूजा गर्दै उर्वर माटो, अनुकूल मौसम तथा बाढी, पहिरो लगायतका प्राकृतिक विपद्बाट संरक्षणको प्रार्थना गर्दछन्। यसले कृषि भनेको केवल अन्न उत्पादन होइन, प्रकृतिसँगको सहयात्रा हो भन्ने शिक्षा दिन्छ।
उधौली भनेको बाली भित्र्याउने समय र चिसो हिमाली क्षेत्रबाट तातो भूभागतर्फ सर्ने समयको प्रतीक हो। यो मातृभूमि तथा प्रकृतिप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने पर्व हो। नयाँ अन्न उपभोग गर्नुअघि त्यसलाई सर्वप्रथम सृष्टिकर्तालाई अर्पण गरिन्छ। साथै खेतीपातीका क्रममा अन्जानमा नष्ट हुन पुगेका कीरा, वनस्पति तथा अन्य जीवप्रति क्षमा याचना गरिन्छ। यसले नम्रता, कृतज्ञता र सम्पूर्ण जीवप्रतिको सम्मानको शिक्षा दिन्छ।
हाम्रा राष्ट्रिय विभूति महागुरु फाल्गुनन्द लिङ्देनले उभौली र उधौलीलाई कहिल्यै नबिर्सन आग्रह गर्नुभएको थियो। उहाँले अत्यधिक घाम लागे वर्षाका लागि र अत्यधिक वर्षा भए घामका लागि प्रार्थना गर्नुपर्छ भन्ने शिक्षा दिनुभयो। उहाँको सन्देशले प्रकृतिको सन्तुलन बिग्रिँदा मानवले त्यसलाई पुनःस्थापित गर्न प्रयत्नशील हुनुपर्छ भन्ने स्मरण गराउँछ। साथै उहाँले फक्ताङलुङको काखमा पवित्र प्रार्थनास्थल स्थापना गरी प्रत्येक वर्ष त्यहाँ भेला भई प्रकृति र सम्पूर्ण सृष्टिको कल्याणका लागि प्रार्थना गर्न आह्वान गर्नुभयो। उहाँले सबै जीव सृष्टिकर्ताका सन्तान हुन् भन्ने सन्देश दिनुभयो।
यसै जीवन्त परम्परालाई निरन्तरता दिँदै किरात धर्मगुरु आत्मानन्द लिङ्देन ‘सेइङ’ भन्नुहुन्छ—
“पृथ्वीलाई उपचार चाहिएको छ, किनकि यही हाम्रो घर हो। यदि हामीले आफ्नै घरको संरक्षण गर्न सकेनौं भने हाम्रो अस्तित्वको कुनै अर्थ रहँदैन।“
उहाँले युद्ध, प्राकृतिक तथा सांस्कृतिक परिवेशलाई बेवास्ता गर्ने विकास, रासायनिक विषादीहरूको अत्यधिक प्रयोग तथा असन्तुलित जीवनशैलीका कारण पृथ्वी बिरामी बन्दै गएको बताउनुहुन्छ। उहाँका अनुसार मुन्धुमले मानवलाई सन्तुलन, कृतज्ञता, जिम्मेवारी र सम्पूर्ण सृष्टिसँगको सहअस्तित्वतर्फ फर्काउने आध्यात्मिक ज्ञान प्रदान गर्दछ, र यही ज्ञानमा पृथ्वीलाई पुनः स्वस्थ बनाउने शक्ति निहित छ।
विज्ञानले हामीलाई वातावरणीय समस्याहरू बुझ्न मद्दत गर्छ।
प्रविधिले ती समस्याका व्यवहारिक समाधानहरू प्रदान गर्छ।
तर आस्था र आदिवासी ज्ञानले एउटा अझ गहिरो प्रश्नको उत्तर दिन्छ—
हामी पृथ्वीसँग कसरी बाँच्ने?
किरात दृष्टिकोणबाट हेर्दा जैविक विविधता, जलवायु र ऊर्जा एकअर्कासँग अविच्छिन्न रूपमा जोडिएका विषय हुन्। विकास आवश्यक छ, तर त्यसले जीवन धान्ने पवित्र सम्बन्धहरूलाई नष्ट गर्नु हुँदैन। ऊर्जा रूपान्तरणले नदी, वन, हिमाल, जैविक विविधता तथा आदिवासी एवं स्थानीय समुदायहरूको संस्कृति र आध्यात्मिक परम्पराको सम्मान गर्नुपर्छ। वास्तविक प्रगति केवल आर्थिक वृद्धिले होइन, मानव, प्रकृति र भावी पुस्ताको समग्र कल्याणले मापन गरिनुपर्छ।
आजको विश्वलाई आदिवासी ज्ञानले दिन सक्ने सबैभन्दा ठूलो सन्देश सायद यही हो—
शोषणको सट्टा संरक्षकत्व अपनाऔं।
लोभको सट्टा कृतज्ञता अपनाऔं।
वर्चस्वको सट्टा सहअस्तित्व अपनाऔं।
यही मुन्धुमको शाश्वत सन्देश हो, र मलाई विश्वास छ—आजको विश्वलाई यही सन्देशको आवश्यकता छ।
हामी फरक–फरक धर्म, संस्कृति र परम्पराबाट आएका भए पनि हाम्रो पृथ्वी एउटै हो, र हाम्रो जिम्मेवारी पनि साझा छ। विश्व शान्ति तथा मानव एकताको साझा आकांक्षालाई आत्मसात् गर्दै, आउनुहोस् हामी एकअर्काबाट सिक्दै, सहकार्यलाई अझ सुदृढ बनाउँदै, जैविक विविधताको संरक्षण, जलवायु परिवर्तनको सामना, न्यायपूर्ण ऊर्जा रूपान्तरण तथा वर्तमान र भावी पुस्ताका लागि स्वस्थ पृथ्वी निर्माणमा हातेमालो गरौं।
यस गोलमेच सम्मेलनका विचार–विमर्शहरूले हाम्रो साझा घर पृथ्वीको पुनस्र्थापनाका लागि दिगो साझेदारी र अर्थपूर्ण कार्यको प्रेरणा प्रदान गरून्।
नोगेन। सेवारो।
धन्यवाद।
