24/09/2026
नेपालको वित्तीय प्रणालीको संरचनाबारे चर्चा गर्नुहोस् । देशको आर्थिक विकाससँग वित्तीय प्रणाली कसरी सम्बन्धित हुन्छ ? स्पष्ट पार्नुहोस् ।
अर्थतन्त्रमा पुँजीको माग, आपूर्ति, पहुँच, कारोबार, भुक्तानीलगायतका वित्तीय कामकारबाहीसँग सम्बन्धित नीतिगत, कानुनी एवं संस्थागत संरचनाको समग्रतालाई वित्तीय प्रणालीका रूपमा बुझिन्छ । मुलुकभित्र उपलब्ध सीमित पुँजीलाई प्राथमिकता प्राप्त क्षेत्रमा प्रवाह गरी आर्थिक वृद्धि र विकासलाई गति दिन सुदृढ वित्तीय प्रणालीको महìवपूर्ण भूमिका रहन्छ । नेपालको वित्तीय प्रणालीको संरचनालाई निम्नानुसार उल्लेख गर्न सकिन्छ ः
– नेपालको वित्तीय प्रणालीमा बैङ्किङ, बिमा, पुँजी बजार, गैरबैङ्किङ वित्तीय क्षेत्र र सहकारी गरी मुख्य पाँच क्षेत्र छन्,
– वित्तीय प्रणालीका यी क्षेत्रको नियमनका लागि छुट्टाछुट्टै निकाय स्थापित भई नियमन कार्यमा निरन्तर व्रिmयाशील छन्,
– वित्तीय प्रणालीको कुल सम्पत्तिमा बैङ्किङ क्षेत्रको हिस्सा ८० प्रतिशतभन्दा बढी छ,
– गैरबैङ्किङ वित्तीय क्षेत्र वित्तीय प्रणालीको दोस्रो ठुलो क्षेत्रका रूपमा छ । यसमा कर्मचारी सञ्चय कोष, नागरिक लगानी कोष र सामाजिक सुरक्षा कोष मुख्य संस्थाका रूपमा छन्,
– बिमाक्षेत्र अन्तर्गत जीवन, निर्जीवन र पुनर्बिमा गरी तीन प्रकारका संस्था अस्तित्वमा छन् । बिमाक्षेत्र केही सेवामा सीमित रहेको छ । आमनागरिकमा बिमाप्रतिको आकर्षण अपेक्षाकृत रूपमा बढ्न सकेको छैन,
– पुँजी बजार फस्टाउन सकेको छैन । वित्तीय संस्थाले नै धितोपत्र बजारको ठुलो हिस्सा ओगटेका छन्,
– १३ हजारभन्दा बढी बचत तथा ऋण सहकारी संस्था अस्तित्वमा छन् । सङ्घीय व्यवस्था अवलम्बन गरेसँगै नियमन प्रणाली खण्डित भएको छ । सहकारीहरू सिद्धान्त, मूल्यमान्यता र पेसागत अनुशासनमा चल्न नसक्दा पछिल्लो समय बचतकर्ताको रकम जोखिममा पर्ने व्रmम बढ्दै गएको छ,
– वित्तीय क्षेत्रमा नियामकीय निकायको क्षमता र दक्षताले वित्तीय प्रणालीलाई सुदृढ पार्न महìवपूर्ण भूमिका खेल्दछ । नेपाल राष्ट्र बैङ्कको बलियो नियमनका कारण बैङ्किङ क्षेत्रमा संस्थागत सुशासन तुलनात्मक रूपमा बढी देखिन्छ ।
आर्थिक विकासका लागि वित्तीय प्रणाली
– वित्तीय प्रणाली मुलुकको आर्थिक विकासको मेरुदण्डका रूपमा रहेको हुन्छ । अर्थतन्त्रमा बचत परिचालन, पुँजी निर्माण, जोखिम व्यवस्थापन, सुरक्षित भुक्तानी प्रणाली, वित्तीय पहुँच एवं सूचना उपलब्ध गराई वित्तीय प्रणालीले आर्थिक वृद्धि र विकासलाई गतिशील बनाउन मद्दत गर्दछ । यी दुई अवधारणाबिचको सम्बन्ध निम्न बुँदाबाट थप स्पष्ट हुन सकिन्छ ः
– बैङ्क तथा वित्तीय संस्थाले बचत सङ्कलन गरी लगानीयोग्य पुँजीमा रूपान्तरण गर्दछन्, जसबाट पुँजी निर्माण र आर्थिक वृद्धिमा योगदान पुग्दछ,
– कृषि, उद्योग, ऊर्जा, पर्यटन तथा पूर्वाधार जस्ता क्षेत्रमा कर्जा र लगानी प्रवाह हुँदा उत्पादन वृद्धि र रोजगारीको अवसर सिर्जना हुन्छ,
– साना किसान, साना तथा मझौला उद्यममा सहज रूपमा कर्जा प्रवाह हुँदा उत्पादनको जग फराकिलो भई दिगो र फराकिलो आर्थिक वृद्धिमा सहयोग पुग्दछ,
– सरकारले वित्तीय प्रणालीबाट स्रोत जुटाई पूर्वाधार विकास, सामाजिक न्याय, गरिबी निवारण र सामाजिक सुरक्षा कार्यव्रmमका लागि खर्च गर्न सक्दछ, जसले अर्थतन्त्रमा उत्पादन र वितरण प्रणालीलाई सन्तुलित बनाई दिगो आर्थिक विकासमा टेवा पु¥याउँछ,
– ग्रामीण तथा पिछडिएका भूगोलमा बैङ्किङ, लघुवित्त, बिमा र डिजिटल वित्तीय सेवाको पहुँच बढ्दै जाँदा आर्थिक व्रिmयाकलापमा बढोत्तरी भई ग्रामीण अर्थतन्त्र चलायमान हुन्छ, जसले सामाजिक तथा आर्थिक असमानता घटाउन सहयोग गर्छ,
– बिमा तथा पुनर्बिमा कम्पनीको उपस्थिति र लगानीले अर्थतन्त्रमा जोखिम व्यवस्थापनका लागि
योगदान गर्छन्,
– पुँजी बजारका माध्यमबाट दीर्घकालीन पुँजी परिचालन गरी ठुला उद्योग तथा पूर्वाधार परियोजनाका लागि आवश्यक स्रोत जुटाउन सकिन्छ, जसले अर्थतन्त्रको वृद्धि र विस्तारमा सहयोग गर्दछ ।
– अन्त्यमा, मुलुकको समृद्धिका लागि उत्पादन, उत्पादनका लागि लगानी र लगानीका लागि पुँजी पर्याप्तता अनिवार्य मानिन्छ । यसका लागि स्वच्छ, पारदर्शी, समावेशी र सुदृढ वित्तीय प्रणाली जरुरत पर्छ । सरकारको नीतिगत स्पष्टता र स्थिरतासँगै वित्तीय प्रणालीको सुदृढीकरण गरी मुलुकको आर्थिक विकास र समृद्धिमा योगदान गर्न सकिन्छ ।
