12/05/2026
100. ROCZNICA MAJOWEJ ZDRADY
12 maja 1926 roku Józef Piłsudski na czele wiernych sobie oddziałów rozpoczął zbrojny zamach stanu, którego celem było obalenie uformowanego zaledwie dwa dni wcześniej nowego rządu Wincentego Witosa współtworzonego przez koalicję narodowych demokratów, ludowców, konserwatystów i chadeków. Do walki z puczystami wspieranymi przez lewicę stanęło wierne przysiędze i legalnym władzom wojsko, a także młodzież akademicka, korporanci, w ogromnej większości sympatycy ruchu narodowego. W wyniku trwających do 15 maja bratobójczych walk na ulicach Warszawy zginęło 379 osób, a 921 odniosło rany. Rząd ratując kraj przed wojną domową podał się do dymisji.
Przewrót dokonany przez Józefa Piłsudskiego był bezprecedensowym w polskiej historii przykładem pogardy wobec legalnej, konstytucyjnej, praworządnej i wybranej przez Naród Polski władzy. Był aktem zdrady wobec ideałów państwa, który mógł przerodzić się w wojnę domową prowadzącą do kolapsu państwowości polskiej i w konsekwencji cesji terytorialnych lub utraty niepodległości na rzecz któregoś z sąsiadów.
Wojskowy zamach stanu otworzył drogę dla budowy w Polsce autorytarnej dyktatury skupionej wokół osoby Józefa Piłsudskiego i jego otoczenia najwierniejszych mu podwładnych. W Polsce pomajowej pogwałcono wszelkie zasady praworządności i legislacji, deprecjonowano rolę parlamentu i umocowanych konstytucyjnie organów. Wprowadzono kult jednostki Józefa Piłsudskiego, a w praktyce władzy etatyzm, kolesiostwo i zasadę bierny-mierny-ale-wierny. Rozkręcono propagandę, w której prężono muskuły, ale w praktyce reformy były zbyt powolne lub chybione. Przeprowadzono czystkę w Wojsku Polskim wobec oficerów wiernych legalnym władzom. Symboliczne stały się losy generałów Tadeusza Rozwadowskiego i Wojciecha Zagórskiego. Wreszcie – wzięto odpowiedzialność za Polskę, która skończyła się katastrofą klęski wrześniowej.
Opozycja wobec rządów tzw. sanacji – zarówno narodowo-demokratyczna, jak i wywodząca się z kręgów centrum i lewicy – były zwalczane. Wśród wykorzystywanych narzędzi były cenzura prasy, zamykanie redakcji, rozbijanie spotkań struktur i wieców wyborców, nadużywanie aresztów, delegalizacja organizacji opozycyjnych, utrudnianie prowadzenia kampanii wyborczych i fałszowanie wyników wyborów. Stosowano także szykany i przemoc wobec przeciwników politycznych. Dochodziło do licznych pobić i bezprawnych aresztowań, w niektórych przypadkach prowadzących do śmierci ofiar. By wymienić tylko kilka przykładów, w ten sposób potraktowano m.in. endeckiego byłego ministra Jerzego Zdziechowskiego brutalnie pobitego we własnym mieszkaniu, pisarza i publicystę Adolfa Nowaczyńskiego pobitego aż trzykrotnie, sekretarza Romana Dmowskiego Jana Chudzika zastrzelonego w zamachu, w którym ranny odniósł także drugi działacz Endecji Władysław Owoc. Szczególnymi przykładami dyktatorskich metod rządzenia były sfałszowane wybory brzeskie, krwawa pacyfikacja strajku chłopskiego czy utworzenie obozu w Berezie Kartuskiej, w którym więziono i torturowano przedstawicieli opozycji. Trafiło tam wielu narodowców, zwłaszcza przedstawicieli młodszego pokolenia.
Zamach majowy przyczynił się do reformy obozu narodowego, w którym utworzono w grudniu 1926 roku Obóz Wielkiej Polski, a partię Związek Ludowo-Narodowy przekształcono w 1928 roku w Stronnictwo Narodowe. Choć sanacja niezwykle ostro zwalczała ruch narodowy jako najsilniejszą formację opozycji, narodowcy pozostawali istotnym punktem odniesienia dla wielkiej rzeszy Polaków w Polsce pomajowej.
100 lat po zamachu majowym postaci Piłsudskiego i jego pretorianów nadal znajdują uznanie wśród części Polaków. Jego fałszywa legenda jest podtrzymywana przez epigonów sanacji. Najwyższy czas odrzucić tę postać, której postawa w maju 1926 roku i po nim zaprzepaściła wszelkie – ewentualne – wcześniejsze zasługi.
Dziś, sto lat po zamachu majowym:
- składamy najwyższe wyrazy uznania wszystkim, którzy stanęli wtedy po stronie rządu Rzeczypospolitej
- oddajemy hołd Polakom prześladowanym i zamordowanym przez piłsudczyków po 1926 roku
- pozostajemy wierni ideałom, które przyświecały Narodowej Demokracji.
