02/06/2026
สรุปสาระสำคัญจากการบรรยายพิเศษของ ศาสตราจารย์ ศ.ดร.ดุษฎี อายุวัฒน์ คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น จากงานสัมมนาฐานข้อมูลเกี่ยวข้องกับแรงงาน: ที่มีอยู่ การนำไปใช้ และแนวทางต่อไป ครั้งที่ 3
# # เมื่อ “ชนบทอีสาน” ไม่ได้ล้าหลังอีกต่อไป
ภาพจำของชนบทอีสานที่เต็มไปด้วยความยากจนและการอพยพแรงงานกำลังเปลี่ยนไปอย่างรวดเร็ว “ชนบทอีสานสมัยใหม่” ในปัจจุบันมีความทันสมัยไม่ต่างจากเมืองใหญ่ ทั้งโครงสร้างพื้นฐาน ถนน การคมนาคม ร้านสะดวกซื้อ รวมถึงการเข้าถึงอินเทอร์เน็ตสาธารณะ
ขณะเดียวกัน ภาคการเกษตรแบบดั้งเดิมที่พึ่งพาแรงงานรายวันกำลังลดลง และถูกแทนที่ด้วย “เกษตรสมัยใหม่” ที่ขับเคลื่อนด้วยเทคโนโลยี เครื่องจักร และเงินลงทุนจากสมาชิกครอบครัวที่ไปทำงานต่างประเทศแล้วส่งเงินกลับบ้าน ปรากฏการณ์นี้สะท้อนว่า “ชนบท” ไม่ได้เป็นเพียงพื้นที่ต้นทางของการย้ายถิ่นอีกต่อไป แต่กำลังก้าวสู่การเป็นพื้นที่เศรษฐกิจใหม่ที่เชื่อมต่อกับโลกอย่างเข้มข้น
---
# # “แรงงานคืนถิ่น” ทุนมนุษย์ที่ประเทศไทยยังมองไม่เห็น
หนึ่งในประเด็นสำคัญคือสถานการณ์ของ “แรงงานคืนถิ่น” หรือแรงงานไทยที่กลับจากการทำงานต่างประเทศ ซึ่งปัจจุบันยังขาดระบบฐานข้อมูลติดตามอย่างเป็นรูปธรรม
ประเทศไทยอาจรู้จำนวนคนที่เดินทางออกไปทำงานต่างประเทศ แต่กลับไม่รู้ว่าพวกเขากลับมาเมื่อใด อยู่ที่ไหน และกำลังทำอะไร ส่งผลให้ภาครัฐไม่สามารถเข้าไปสนับสนุนหรือต่อยอดศักยภาพได้อย่างมีประสิทธิภาพ
แรงงานกลุ่มนี้ไม่ได้กลับมาพร้อมเงินทุนเท่านั้น แต่ยังนำ “ทุนมนุษย์” กลับมาด้วย ทั้งทักษะการทำงาน เทคโนโลยี เครือข่ายจากต่างประเทศ และแนวคิดการทำธุรกิจสมัยใหม่ หลายคนเลือกเปิดร้านค้า ทำปศุสัตว์ หรือพัฒนาเกษตรผสมผสานในบ้านเกิด
ที่น่าสนใจคือ แรงจูงใจของคนอีสานในการไปทำงานต่างประเทศ ไม่ได้มีเพียงเรื่องรายได้ที่สูงกว่าเดิม แต่ยังเกี่ยวข้องกับ “สถานะทางสังคม” และความต้องการเปิดโลกทัศน์ผ่านประสบการณ์ในประเทศพัฒนาแล้ว
---
# # Gen Z ไทยใน “กับดักงานบริการ-รายได้ต่ำ”
ในอีกด้านหนึ่ง ตลาดแรงงานของคนรุ่นใหม่กำลังเผชิญความท้าทายครั้งใหญ่ โดยเฉพาะแรงงาน Gen Z อายุประมาณ 15-26 ปี ที่นิยมย้ายเข้าสู่กรุงเทพฯ และปริมณฑลเพื่อทำงานในภาคบริการ
แม้งานบริการจะถูกมองว่ามีความหลากหลายและเปิดโอกาสให้คนรุ่นใหม่ แต่ข้อมูลกลับสะท้อนว่า Gen Z จำนวนมากยังติดอยู่ในงานทักษะระดับล่าง เช่น พนักงานบริการทั่วไป เสมียน หรือแรงงานบริการพื้นฐาน
กว่า 80% ของแรงงาน Gen Z อยู่ในกลุ่มทักษะระดับ 1-2 และยังเผชิญปัญหารายได้ต่ำ ขณะที่อีกประมาณ 30% กำลังทำงานต่ำกว่าวุฒิการศึกษาของตนเอง หรือภาวะ Underemployment
ตัวเลขเหล่านี้สะท้อนว่า แม้คนรุ่นใหม่จะเข้าถึงการศึกษาได้มากขึ้น แต่ระบบเศรษฐกิจไทยยังไม่สามารถสร้างงานคุณภาพสูงรองรับศักยภาพของพวกเขาได้เพียงพอ
---
# # “แรงงานหญิง” กับภาระที่มากกว่างานประจำ
อีกหนึ่งประเด็นสำคัญคือความเหลื่อมล้ำเชิงโครงสร้างที่แรงงานหญิงยังคงเผชิญในตลาดแรงงานไทย
ผู้หญิงจำนวนมากกระจุกตัวอยู่ในกลุ่มอาชีพรายได้ต่ำถึงปานกลาง และต้องแบกรับ “ภาระซ้อน” ทั้งการทำงานหารายได้ งานบ้าน และการดูแลเด็กหรือผู้สูงอายุในครอบครัว
แม้จะมีบทบาทสำคัญต่อเศรษฐกิจและระบบการดูแลสังคม แต่ผู้หญิงจำนวนไม่น้อยยังขาดโอกาสในการเข้าถึงงานทักษะสูง การพัฒนาทักษะใหม่ หรือการเติบโตในสายอาชีพ
ประเด็นนี้สะท้อนว่า ความเท่าเทียมทางเศรษฐกิจยังไม่อาจเกิดขึ้นได้ หากระบบแรงงานยังไม่ได้ออกแบบให้รองรับ “ภาระการดูแล” ที่ตกอยู่กับผู้หญิงเป็นหลัก
---
# # ทางออกของตลาดแรงงานไทย: Lifelong Learning และเศรษฐกิจดิจิทัล
สำหรับข้อเสนอเชิงนโยบาย มีการเสนอให้รัฐเร่งสร้างระบบดูแลแรงงานคืนถิ่นอย่างจริงจัง โดยเฉพาะระบบสิทธิประโยชน์อัตโนมัติ เช่น การขอคืนเงินภาษีหรือเงินสะสมจากต่างประเทศ เพื่อป้องกันการถูกเอาเปรียบจากนายหน้า
ขณะเดียวกัน ประเทศไทยจำเป็นต้องผลักดัน “Lifelong Learning” หรือการเรียนรู้ตลอดชีวิตให้เกิดขึ้นจริง ไม่ใช่เพียงแนวคิดเชิงนโยบาย โดยแรงงาน Gen Z ควรสามารถใช้ประกาศนียบัตรหรือ Certificate จากการอัปสกิลไปต่อรองค่าจ้างและโอกาสการทำงานได้จริงในตลาดแรงงาน
อีกหนึ่งประเด็นสำคัญคือ การสร้างระบบนิเวศเศรษฐกิจดิจิทัลในภูมิภาค เพื่อให้คนรุ่นใหม่สามารถทำงานออนไลน์ ทำงานร่วมกับบริษัทระดับโลก หรือสร้างรายได้ผ่านแพลตฟอร์มดิจิทัลจากบ้านเกิดได้
เพราะอนาคตของตลาดแรงงานไทย อาจไม่ได้อยู่ที่การย้ายคนเข้าสู่เมืองใหญ่เพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่การทำให้ “บ้านเกิด” กลายเป็นพื้นที่แห่งโอกาสทางเศรษฐกิจอย่างแท้จริง
......................................
Summary of the Key Messages from the Special Lecture by Professor Dr. Dusadee Ayuwat, Faculty of Humanities and Social Sciences, Khon Kaen University, Presented at the 3rd Seminar on Labour-Related Databases: Existing Resources, Applications, and Future Directions
Returning Migrant Workers, Gen Z, and Women: Rethinking the Future of Thailand’s Northeastern Labour Market
When Rural Isan Is No Longer “Left Behind”
The traditional image of Thailand’s northeastern countryside as poor and underdeveloped is rapidly changing. Today, “modern Isan rural communities” are becoming increasingly connected and urbanised, with infrastructure, transportation, convenience stores, and public internet access that are no longer very different from those in major cities.
At the same time, traditional agricultural labour is gradually disappearing and being replaced by technology-driven farming systems. Modern agricultural practices, machinery, and small-scale agribusinesses are increasingly financed through remittances sent home by family members working abroad.
This transformation reflects a larger shift: rural communities are no longer simply places people leave behind, but are emerging as new economic spaces deeply connected to global labour and capital flows.
Returning Migrant Workers: An Untapped Human Capital Resource
One of the key issues highlighted is the growing number of returning migrant workers—Thai workers coming back from overseas employment—whose potential remains largely overlooked.
Thailand currently lacks a comprehensive database to track returning workers. While authorities often know who leaves the country for overseas employment, there is little information about when these workers return, where they settle, or how their skills and experiences could be utilised.
Importantly, returning migrants do not come back with financial capital alone. Many also bring valuable human capital, including technical skills, international work experience, business networks, and exposure to modern technologies.
Many returning workers transition into self-employment, opening small businesses, engaging in livestock farming, or developing integrated modern agricultural enterprises in their hometowns.
Their motivation for working abroad is also more complex than income alone. For many people from the Northeast, overseas employment represents upward social mobility, personal achievement, and the opportunity to experience more developed societies.
Gen Z Workers and the Trap of Low-Skilled Service Jobs
Thailand’s younger workforce is also facing significant labour market challenges. Many Gen Z workers aged between 15 and 26 continue to migrate to Bangkok and surrounding metropolitan areas in search of employment opportunities, particularly in the service sector.
While service jobs are often perceived as dynamic and flexible, the reality is that many young workers remain concentrated in low-skilled positions such as clerical work, retail services, and general service occupations.
More than 80% of Gen Z workers are employed in low-skilled occupational groups, while many continue to face low wages and limited career mobility. Around 30% are also considered underemployed, meaning they work in jobs below their educational qualifications.
These trends suggest that although younger generations have greater access to education, Thailand’s labour market still struggles to generate enough high-quality jobs that fully utilise their capabilities.
Women Workers and the Burden of Multiple Roles
Women in Thailand’s labour market continue to face structural inequalities that limit their economic opportunities.
Many female workers remain concentrated in low- to middle-income occupations while simultaneously carrying multiple responsibilities, including paid work, unpaid domestic labour, childcare, and eldercare.
Despite playing a central role in both the economy and household care systems, women often have fewer opportunities to access high-skilled occupations, advanced training, or career advancement pathways.
This reflects a broader challenge: economic equality cannot be fully achieved without addressing the unequal distribution of care responsibilities that disproportionately fall on women.
The Future of Thailand’s Labour Market: Lifelong Learning and the Digital Economy
Several policy recommendations have emerged in response to these labour market transformations.
One important proposal is the creation of better support systems for returning migrant workers, particularly automated mechanisms that help workers access overseas benefits, pensions, or tax refunds without relying on intermediaries who may exploit them.
At the same time, Thailand urgently needs to make lifelong learning more practical and accessible. Skill certificates and short-term upskilling programmes should become meaningful tools that workers can use to negotiate higher wages and better employment opportunities.
Another key recommendation is the development of stronger regional digital ecosystems, allowing younger generations to work remotely, participate in global digital platforms, and collaborate with international companies while remaining in their hometowns.
Ultimately, the future of Thailand’s labour market may no longer depend solely on migration to large urban centres, but on creating sustainable economic opportunities within local communities themselves.
Reference: การสัมมนาฐานข้อมูลเกี่ยวข้องกับแรงงาน: ที่มีอยู่ การนำไปใช้ และแนวทางต่อไป ครั้งที่ 3 หน่วยปฏิบัติการวิจัยและประสานงานเพื่อการวิจัยแรงงานแห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย (CU-COLLAR) วิทยาลัยประชากรศาสตร์ ร่วมกับสถาบันวิจัยสังคม ศูนย์วิจัยแรงงานแห่งชาติ เพื่อสัปดาห์วันแรงงานแห่งชาติ วันที่ 1 พฤษภาคม 2569 เวลา 08.30-12.00 น. ผ่านระบบออนไลน์ Zoom Meeting
