21/09/2026
54 Taon: Never Forget, Never Again
“Golden Age ng Pilipinas.”
“Buti pa noong panahon ni Marcos, dos pesos lang ang isang buong manok.”
“Buti pa noong Martial Law, lahat disiplinado.”“Marcos best president.”
Ito ang ilan sa mga naririnig ko noong aking kabataan.
Namulat ako sa isang Pilipinas na mahirap. At sa loob ng tahanan, komunidad, at paaralan sa Norte, ito ang mga kuwentong paulit-ulit kong naririnig tungkol sa nakaraan. Para sa akin noon, iyon ang alam kong katotohanan. Iyon ang bersyon ng kasaysayan na ipinasa sa akin.
Lumipas ang mga taon.
Hanggang sa dumating ang panahon na nagsimula akong magtanong. Nagsimula akong magbasa. Nakinig sa ibang kuwento. Nakita ang mga dokumento at testimonya ng mga taong mismong nakaranas ng Martial Law.
At doon ko napagtanto na maaaring magkaiba ang kuwentong narinig ko noon at ang kuwentong matatagpuan sa mga tala ng kasaysayan.
Hindi ko rin naman itatanggi na may mga pamilyang may magagandang alaala sa panahong iyon. May mga taong nagsasabing mas maayos ang kanilang buhay, mas disiplinado ang kanilang komunidad, o mas mura ang ilang bilihin. Ang personal na karanasan ay bahagi rin ng kasaysayan.
Pero hindi maaaring ang personal na karanasan ng ilan ang maging sukatan ng buong karanasan ng isang bansa.
Dahil kasabay ng mga kuwentong ito ay may isa pang bahagi ng kasaysayan na hindi maaaring burahin.
Sa ilalim ng Martial Law, libo-libong Pilipino ang nakaranas ng arbitrary arrest at detention, torture, enforced disappearance, at pagpatay. Naitala rin ng Amnesty International ang malawakang paglabag sa karapatang pantao noong panahon ng rehimen, kabilang ang mga pag-aresto sa mga mamamahayag, labor leaders, human rights defenders, church workers, at iba pang itinuturing na kritiko o kalaban ng pamahalaan.
Hindi ito simpleng argumento ng “Marcos versus anti-Marcos.” Hindi rin ito tungkol sa pag-agaw sa isang tao ng kanyang personal na alaala. Tungkol ito sa pagkilala na may mga Pilipinong nabuhay nang tahimik, ngunit may mga Pilipino ring hindi na nakauwi. May mga pamilyang nagpatuloy ang buhay, ngunit mayroon ding mga pamilyang hanggang ngayon ay naghahanap ng kasagutan.
At dito pumapasok ang tanong na matagal ko ring iniisip:
Ano nga ba ang dapat nating timbangin kapag pinag-uusapan natin ang nakaraan? Ang murang bilihin? Ang mga imprastraktura? Ang disiplina? Ang mga personal na alaala ng kaginhawaan?
O dapat din nating itanong:
Ano ang halaga ng lahat ng ito kung may mga buhay na nawala at mga karapatang ipinagkait?
Hindi ko sinasabing walang magandang nangyari noong panahong iyon. Hindi rin kailangang burahin ang personal na alaala ng mga taong nagsasabing naging maayos ang kanilang buhay.
Ngunit hindi rin natin dapat burahin ang karanasan ng mga nakaranas ng karahasan.
Dahil ang kasaysayan ay hindi lamang kuwento ng mga nakinabang. Kasama rin dito ang kuwento ng mga nasaktan, pinatahimik, ikinulong, tinorture, nawala, at pinatay.
Ngayong ika-54 na taon ng paggunita sa pagdeklara ng Martial Law, mahalagang tandaan na ang Setyembre 21 ay naging pangunahing petsa ng paggunita, bagama't ang deklarasyon ay ipinaalam sa publiko ni Marcos sa radyo at telebisyon noong gabi ng Setyembre 23, 1972. Ang pagkakaiba ng mga petsang ito mismo ay bahagi ng komplikadong kasaysayan kung paano naaalala at naisasalaysay ang Martial Law.
Oras ang kalaban natin.
Habang tumatanda ang mga nakaranas mismo ng Martial Law, unti-unti ring nawawala ang mga personal na saksi ng panahong iyon. At kapag nawala ang mga saksi, mas mahalaga ang mga dokumento, testimonya, archives, at mga institusyong nag-iingat ng kasaysayan.
Kaya hindi sapat ang “narinig ko kasi sa mga magulang ko.”
Hindi rin sapat ang “sabi ng lolo ko, maganda noon.”
At hindi rin sapat ang “sabi sa internet, Golden Age iyon.”
Magbasa tayo. Magtanong tayo. Maghambing tayo ng sources. Pakinggan natin ang iba't ibang kuwento. At higit sa lahat, huwag nating kalimutan ang mga taong wala nang pagkakataong magsalaysay ng kanilang sariling kuwento.
Ang pag-alala ay hindi paghahanap ng bagong kaaway.
Ang pag-alala ay pagkilala sa mga nangyari.
Ang pag-alala ay pagrespeto sa mga biktima.
Ang pag-alala ay pag-unawa kung paano maaaring mangyari muli ang mga bagay na akala natin ay hindi na mauulit.
At marahil, ito ang pinakamahalagang dahilan kung bakit kailangan nating patuloy na balikan ang kasaysayan:
Hindi para mabuhay sa nakaraan, kundi para hindi natin ito ulitin.
54 taon na. Marami nang nagbago. Marami na ring nakalimot. Kaya sa bawat henerasyon, kailangan nating itanong:
Ano ba talaga ang nangyari?
Sino ang nagsalita?
Sino ang pinatahimik?
Sino ang nakaligtas?
At sino ang hindi na nakauwi?
Dahil sa paglipas ng panahon, maaaring magbago ang mga kuwento.
Pero ang buhay ng mga taong nawala ay hindi dapat mabura sa ating alaala.
Never Forget. Never Again.